બેન્કો આ રીતે વહેંચે છે જમા રકમ કરતા પણ વધુ લોન! જાણીને ચોંકી જશો
છેલ્લા કેટલાક સમયથી બેન્કિંગ ક્ષેત્રે એક મોટી ચર્ચા ચાલી રહી છે કે બેન્કોમાં લોકો દ્વારા જમા થતી મૂડીની સરખામણીમાં લોન આપવાની રફ્તાર ખૂબ જ ઝડપી બની ગઈ છે. આ સ્થિતિને કારણે બેન્કોના ‘ક્રેડિટ-ડિપોઝિટ રેશિયો’ (CD Ratio) ને લઈને અર્થશાસ્ત્રીઓ અને નિષ્ણાતોમાં ચિંતાનું વાતાવરણ ઊભું થયું હતું. જો કે, ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા એક તાજેતરના અહેવાલે આ તમામ ચિંતાઓ પર મોટે ભાગે પૂર્ણવિરામ મૂકી દીધું છે. RBI એ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે માત્ર સીડી રેશિયો 80 ટકાથી ઉપર નીકળી જવાનો અર્થ એવો નથી કે બેન્કો કોઈ મોટા જોખમમાં છે.
ક્રેડિટ-ડિપોઝિટ (CD) રેશિયો એટલે શું અને તે શા માટે 80% ને પાર કરી ગયો?
કોઈપણ બેન્કની નાણાકીય સ્થિતિ સમજવા માટે ‘ક્રેડિટ-ડિપોઝિટ રેશિયો’ એ એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પેરામીટર છે. આ રેશિયો દ્વારા એ વાતની તપાસ કરવામાં આવે છે કે બેન્ક પાસે ગ્રાહકો દ્વારા જમા કરાવવામાં આવેલા કુલ નાણાંમાંથી બેન્કે કેટલા પ્રમાણમાં લોન તરીકે ધિરાણ કર્યું છે.
સરળ ભાષામાં સમજીએ તો, ધારો કે કોઈ બેન્ક પાસે ગ્રાહકોની કુલ 100 રૂપિયાની થાપણ (Deposit) જમા છે અને તેમાંથી બેન્કે 80 રૂપિયાની લોન આપી છે, તો તેનો સીડી રેશિયો 80 ટકા ગણાય.
RBI ના સપ્ટેમ્બર 2026 ના બુલેટિન મુજબ, નાણાકીય વર્ષ 2023 થી દેશમાં બેન્ક લોનની માંગમાં જબરદસ્ત વધારો જોવા મળ્યો છે. અર્થતંત્રમાં વેપાર, ઉદ્યોગ અને સામાન્ય નાગરિકો તરફથી લોનની માંગ ખૂબ જ મજબૂત રહી છે, જેના કારણે લોન આપવામાં વૃદ્ધિ દર થાપણોની વૃદ્ધિ દર કરતા આગળ નીકળી ગયો. પરિણામે, બેન્કોનો ક્રેડિટ-ડિપોઝિટ રેશિયો 80 ટકાની સપાટીને વટાવી ગયો છે.
શું ઊંચો CD રેશિયો ખરેખર બેન્કો માટે જોખમની ઘંટી છે?
આ સવાલના જવાબમાં રિઝર્વ બેંકે ખૂબ જ સ્પષ્ટતાપૂર્વક જણાવ્યું છે કે માત્ર ક્રેડિટ-ડિપોઝિટ રેશિયો જોઈને એવું માની લેવું કે બેન્કો મુશ્કેલીમાં છે, તે બિલકુલ યોગ્ય નથી. RBI ના રિપોર્ટ અનુસાર, આ રેશિયો એકાએક બેન્કિંગ સિસ્ટમની નાણાકીય નબળાઈ કે ભંડોળની અછત (Liquidity Crunch) ના જોખમને માપવા માટેનો કોઈ એકમાત્ર અને સચોટ માપદંડ નથી.
સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, જો કોઈ બેન્કનો CD રેશિયો 80 ટકાથી વધુ હોય, તો તેનો અર્થ એ નથી કે તે બેન્ક પાસે પૈસા ખલાસ થઈ રહ્યા છે અથવા તે નાદારીના આરે છે. બેન્કિંગ વ્યવસ્થા આનાથી ઘણી મોટી અને જટિલ પ્રક્રિયા છે, જેમાં માત્ર એક જ આંકડાથી કોઈ અંતિમ નિષ્કર્ષ પર પહોંચી શકાય નહીં.
બેન્કો પોતાની થાપણો કરતા વધારે લોન કેવી રીતે આપી શકે છે?
ઘણા સામાન્ય લોકોના મનમાં આ એક સ્વાભાવિક પ્રશ્ન થાય કે જો બેન્કમાં પૂરતા નાણાં જમા ન હોય, તો બેન્ક વધુ લોન કેવી રીતે આપી શકે?
આ બાબતે RBI એ પોતાના રિપોર્ટમાં બેન્કિંગ સિસ્ટમના એક ખૂબ જ રસપ્રદ અને મહત્વપૂર્ણ પાસા તરફ ધ્યાન દોર્યું છે. જ્યારે બેન્કો કોઈને લોન આપે છે અથવા ક્યાંક રોકાણ કરે છે, ત્યારે તે જ પ્રક્રિયા દરમિયાન અર્થતંત્રમાં નવા નાણાં અને નવી થાપણો પણ પેદા થાય છે.
મતલબ કે, એવું હંમેશાં જરૂરી નથી હોતું કે બેન્કે ગ્રાહકો પાસેથી પહેલા ચોક્કસ એટલી જ રકમ થાપણ તરીકે એકત્રિત કરવી પડે અને પછી જ તે લોન આપી શકે. આ એક સતત ચાલતી આર્થિક સાયકલ છે, જ્યાં ધિરાણ આપવાની પ્રક્રિયા પોતે જ નાણાકીય પ્રવાહને આગળ ધપાવવામાં મદદ કરે છે.
મર્યાદાઓ અને સાવચેતીઓ: શું બેન્કો ગમે તેટલી લોન આપી શકે?
આનો અર્થ એવો બિલકુલ નથી કે બેન્કો કોઈપણ પ્રકારની મર્યાદા વગર ગમે તેટલી લોન વહેંચી શકે છે. જો કે ધિરાણ આપવાની આંતરિક પ્રક્રિયા થાપણો પેદા કરી શકે છે, પરંતુ બેન્કોએ પોતાના કમાણીના સ્ત્રોતો, સંભવિત જોખમો (Risks) અને રિઝર્વ બેંકના કડક નિયમોનું ચુસ્તપણે પાલન કરવું જ પડે છે.
બેન્કિંગ સેક્ટરની મજબૂતાઈ જળવાઈ રહે તે માટે પ્રુડેન્શિયલ નોર્મ્સ (Prudential Norms) નું પાલન કરવું અનિવાર્ય છે. કોઈપણ બેન્ક અસંતુલિત કે બેફામ લોન વિતરણ કરી શકે નહીં, કારણ કે અંતે તો ગ્રાહકોના નાણાંની સુરક્ષા અને બેન્કની નાણાકીય સ્થિરતા સર્વોપરી છે.
આજે ભારતીય બેન્કિંગ સિસ્ટમ અગાઉ કરતાં વધુ મજબૂત અને પારદર્શક સ્થિતિમાં છે. RBI નું આ માર્ગદર્શન સ્પષ્ટ કરે છે કે માત્ર એક આંકડાકીય રેશિયો જોઈને ગભરાઈ જવાની કોઈ જરૂર નથી, પરંતુ સિસ્ટમ પર પૂરતી દેખરેખ ચોક્કસપણે રાખવામાં આવી રહી છે.
