રશિયાએ પાકિસ્તાન સાથે કર્યો મોટો કરાર, જાણો પુતિનની વ્યૂહાત્મક રણનીતિ
વૈશ્વિક ભૌગોલિક રાજનીતિ (Geopolitics) અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોમાં ક્યારેય કોઈ કાયમી દુશ્મન કે કાયમી મિત્ર હોતું નથી, સમય પ્રમાણે સમીકરણો સતત બદલાતા રહે છે. આ વાત ત્યારે ફરી એકવાર સાબિત થઈ જ્યારે ભારતના સૌથી જૂના અને પરમ મિત્ર ગણાતા રશિયાએ પાકિસ્તાન સાથે એક મહત્વપૂર્ણ કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા. શાંઘાઈ કોઓપરેશન ઓર્ગેનાઈઝેશન (SCO) ની બેઠક દરમિયાન રશિયન રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન અને પાકિસ્તાનના વડાપ્રધાન શાહબાઝ શરીફની સરકાર વચ્ચે વધતી જતી આ નિકટતાએ દક્ષિણ એશિયા સહિત સમગ્ર વિશ્વના રાજદ્વારી નિષ્ણાતોનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે.
વૈશ્વિક રાજદ્વારી વર્તુળોમાં એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અહેવાલ ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે. નવી દિલ્હીના વ્યૂહાત્મક ભાગીદાર અને દાયકાઓ જૂના મિત્ર એવા રશિયાએ પાકિસ્તાનની શાહબાઝ શરીફ સરકાર સાથે સુરક્ષા અને આંતરિક બાબતોને લઈને એક મોટો દ્વિપક્ષીય કરાર કર્યો છે. કિર્ગિસ્તાનની રાજધાની બિશ્કેકમાં આયોજિત શાંઘાઈ કોઓપરેશન ઓર્ગેનાઈઝેશન (SCO) ના ગૃહમંત્રીઓની સત્તાવાર બેઠક દરમિયાન આ ડીલ પર અંતિમ મહોર મારવામાં આવી છે. આ કરાર અંતર્ગત રશિયા અને પાકિસ્તાન હવે આંતરરાષ્ટ્રીય અપરાધો અને સરહદી સુરક્ષાના મુદ્દે એકબીજાને સીધો સહકાર આપશે.
બિશ્કેક બેઠકમાં શું નક્કી થયું?
પાકિસ્તાનના ગૃહ મંત્રાલય દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા સત્તાવાર નિવેદન અનુસાર, SCO બેઠકમાં ભાગ લેવા પહોંચેલા પાકિસ્તાનના ગૃહમંત્રી મોહસીન નકવી અને રશિયાના ગૃહમંત્રી વ્લાદિમીર કોલોકોલ્ટસેવ વચ્ચે વ્યાપક ચર્ચા થઈ હતી. આ ચર્ચાના અંતે બંને દેશો આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ચાલતી ડ્રગ્સની હેરફેર (તસ્કરી) ને રોકવા અને ગેરકાયદેસર ઇમિગ્રેશન (નાગરિકોની ઘૂસણખોરી) સામે સંયુક્ત કાર્યવાહી કરવા સંમત થયા છે.
આ નવા કરાર હેઠળ, રશિયા અને પાકિસ્તાન પોતપોતાની ધરતી પર ગેરકાયદેસર રીતે વસવાટ કરતા એકબીજાના નાગરિકોની ઓળખ કરી તેમને તાત્કાલિક દેશનિકાલ (Deportation) કરવામાં પરસ્પર મદદ કરશે. આ ઉપરાંત, સરહદો પરથી થતી ગુનાહિત પ્રવૃત્તિઓ અને આતંકવાદી સંગઠનોના આર્થિક સ્ત્રોત સમાન ડ્રગ નેટવર્કને તોડી પાડવા માટે બંને દેશોની સુરક્ષા એજન્સીઓ ગુપ્ત માહિતીનું આદાન-પ્રદાન પણ કરશે.
આર્થિક ક્ષેત્રે પણ જૂની મિત્રતા જીવંત કરવાનો પ્રયાસ
રશિયા અને પાકિસ્તાન વચ્ચેનો આ કરાર કોઈ અચાનક બનેલી ઘટના નથી, પરંતુ છેલ્લા કેટલાક સમયથી ચાલી રહેલી વાર્તાલાપનું પરિણામ છે. આ પહેલા ગયા વર્ષે જુલાઈ મહિનામાં પાકિસ્તાને કરાચી સ્થિત પોતાની ઐતિહાસિક ‘પાકિસ્તાન સ્ટીલ મિલ’ (PSM) ને પુનઃજીવિત કરવા માટે રશિયા સાથે મોસ્કોમાં એક મહત્વપૂર્ણ આર્થિક કરાર કર્યો હતો. રસપ્રદ વાત એ છે કે, આ સ્ટીલ મિલની સ્થાપના વર્ષ ૧૯૭૩ માં તત્કાલીન સોવિયેત યુનિયન (LCC) ની આર્થિક અને તકનીકી સહાયથી જ કરવામાં આવી હતી, જે લાંબા સમયથી બંધ પડી હતી. રશિયાએ હવે આ પ્રોજેક્ટ પોતાના હાથમાં લીધો છે અને વર્ષ ૨૦૨૭ સુધીમાં આ મિલને ફરીથી સંપૂર્ણ કાર્યરત કરવાનો લક્ષ્યાંક રાખ્યો છે.
પુતિનની શાહબાઝ શરીફ સાથે નિકટતા પાછળનું અસલી કારણ શું?
વૈશ્વિક બાબતોના નિષ્ણાતોના મતે, વ્લાદિમીર પુતિનનું પાકિસ્તાન તરફ નમવું એ એક ખૂબ જ લાંબાગાળાની અને જાણી જોઈને બનાવવામાં આવેલી વ્યૂહાત્મક રણનીતિ છે. યુક્રેન યુદ્ધ બાદ પશ્ચિમી દેશો અને અમેરિકા દ્વારા રશિયા પર લાદવામાં આવેલા કડક આર્થિક પ્રતિબંધોને કારણે રશિયન અર્થતંત્ર હાલ મુશ્કેલ તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં રશિયાને પોતાના તેલ, ગેસ અને ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનો વેચવા માટે દક્ષિણ એશિયામાં નવા અને મોટા બજારોની સખત જરૂર છે. પાકિસ્તાન આ માટે એક મોટું બજાર સાબિત થઈ શકે તેમ છે.
બીજું અને સૌથી મહત્વનું કારણ ચીનનું વધી રહેલું પ્રભુત્વ છે. રશિયા ભલે ચીનનું મિત્ર હોય, પરંતુ તે દક્ષિણ એશિયામાં પાકિસ્તાન સંપૂર્ણપણે ચીનના ઈશારે ચાલે તેવું ઈચ્છતું નથી. રાષ્ટ્રપતિ પુતિને તાજેતરમાં જ સંકેત આપ્યો હતો કે પાકિસ્તાન કોઈ નાનો દેશ નથી અને તે સંપૂર્ણ રીતે ચીનના નિયંત્રણ હેઠળ રહે તે યોગ્ય નથી. રશિયા પાકિસ્તાનમાં પોતાનો પ્રભાવ વધારીને બેજિંગ પરની તેની આર્થિક અને સૈન્ય નિર્ભરતા ઓછી કરવા માંગે છે.
જો કે, રશિયાએ હંમેશાં ભારતને આશ્વાસન આપ્યું છે કે પાકિસ્તાન સાથેના તેના સંબંધોથી ભારતની સુરક્ષાને કોઈ આંચ નહીં આવે. પરંતુ, બદલાતા વૈશ્વિક પ્રવાહો વચ્ચે ભારતે પણ રશિયા અને પાકિસ્તાનની આ નવી જુગલબંધી પર ખૂબ જ ઝીણવટભરી નજર રાખવી પડશે.
