પાકિસ્તાન-રશિયાની વધતી નિકટતા: મોસ્કોમાં ઈસ્લામાબાદના દૂતની સક્રિયતા અને ભારત માટે ચિંતાના સંકેત
વૈશ્વિક રાજનીતિમાં સમીકરણો ખૂબ જ ઝડપથી બદલાઈ રહ્યા છે. એક સમયે જે દેશો એકબીજાના કટ્ટર હરીફ ગણાતા હતા, તેઓ હવે પરસ્પર હિતો માટે હાથ મિલાવી રહ્યા છે. આ શ્રેણીમાં સૌથી વધુ ધ્યાન ખેંચનારી ઘટના પાકિસ્તાન અને રશિયા વચ્ચેની વધતી નિકટતા છે. રશિયામાં પાકિસ્તાનના રાજદૂત ફૈઝલ નિયાઝ તિરમિઝીના તાજેતરના નિવેદનોએ દક્ષિણ એશિયાના રાજકીય વર્તુળોમાં હલચલ મચાવી દીધી છે, ખાસ કરીને ભારત માટે આ એક વિચારવા જેવી સ્થિતિ બની છે.
રશિયન તેલ પર પાકિસ્તાનની નજર: આર્થિક મજબૂરી કે રણનીતિક ચાલ?
રશિયામાં પાકિસ્તાનના રાજદૂત ફૈઝલ નિયાઝ તિરમિઝીએ રશિયન ન્યૂઝ એજન્સી ‘TASS’ સાથેની વાતચીતમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે પાકિસ્તાન હવે રશિયા પાસેથી મોટા જથ્થામાં તેલ ખરીદવાની યોજના બનાવી રહ્યું છે. ખાસ કરીને હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં ઉભા થયેલા સંકટ અને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈનમાં વિક્ષેપને જોતા, પાકિસ્તાન રશિયાને એક ભરોસાપાત્ર ઉર્જા ભાગીદાર તરીકે જોઈ રહ્યું છે.
પાકિસ્તાન અત્યારે વિદેશી મુદ્રા ભંડારની અછત અને આકાશને આંબતી મોંઘવારી સામે ઝઝૂમી રહ્યું છે. આવા સમયે, ખાડી દેશો કરતા સસ્તા દરે મળતું રશિયન ક્રૂડ ઓઈલ પાકિસ્તાન માટે ‘સંજીવની’ સમાન સાબિત થઈ શકે છે. જોકે, ભૂતકાળમાં પાકિસ્તાને રશિયન તેલ આયાત કરવાનું બંધ કર્યું હતું કારણ કે રશિયન યુરાલ ક્રૂડ ખાડી દેશોના તેલ કરતા ભારે છે અને તેના પરિવહનનો ખર્ચ પણ વધુ આવતો હતો. પરંતુ હવે બદલાયેલી પરિસ્થિતિમાં પાકિસ્તાન ફરી એકવાર મોસ્કો તરફ નજર દોડાવી રહ્યું છે.
ઇમરાન ખાનથી શરૂ થયેલો સિલસિલો શહબાઝ સરકાર સુધી
રશિયા પાસેથી સસ્તું તેલ ખરીદવાની પહેલ પૂર્વ વડાપ્રધાન ઇમરાન ખાને તેમની રશિયા મુલાકાત દરમિયાન કરી હતી. રસપ્રદ વાત એ છે કે, જે સમયે રશિયાએ યુક્રેન પર હુમલો કર્યો, તે જ દિવસે ઇમરાન ખાન મોસ્કોમાં હતા. ત્યારપછી પાકિસ્તાનમાં સત્તા પરિવર્તન થયું અને શહબાઝ શરીફની સરકાર આવી, જે અમેરિકા તરફી માનવામાં આવતી હતી. તેમ છતાં, આર્થિક મજબૂરીને કારણે શહબાઝ સરકારે પણ રશિયા સાથેના તેલ સોદાને આગળ વધાર્યો.
જૂન ૨૦૨૩માં રશિયન તેલનો પહેલો જથ્થો કરાચી બંદર પર પહોંચ્યો હતો. સૌથી નોંધપાત્ર બાબત એ હતી કે પાકિસ્તાને આ તેલની ચુકવણી અમેરિકન ડોલરને બદલે ચીની યુઆનમાં કરી હતી. આ ઘટના દર્શાવે છે કે પાકિસ્તાન હવે ધીમે ધીમે પશ્ચિમી દેશોના આર્થિક પ્રભાવમાંથી બહાર નીકળીને ચીન અને રશિયાના ગઠબંધન તરફ ઝૂકી રહ્યું છે.
લશ્કરી સહયોગ: ભારત માટે સૌથી મોટી ચિંતા
ભારત માટે માત્ર તેલનો સોદો ચિંતાનો વિષય નથી, પરંતુ રશિયા અને પાકિસ્તાન વચ્ચે વધતો લશ્કરી સહયોગ વધુ ગંભીર બાબત છે. વર્ષો સુધી રશિયા (અને અગાઉનું સોવિયેત યુનિયન) ભારતનું સૌથી મોટું અને ભરોસાપાત્ર સંરક્ષણ ભાગીદાર રહ્યું છે. જોકે, છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી રશિયા અને પાકિસ્તાન વચ્ચે વાર્ષિક મિલિટરી એક્સરસાઇઝ (સંયુક્ત સૈન્ય અભ્યાસ) થઈ રહ્યા છે.
જો રશિયા પાકિસ્તાનને આધુનિક હથિયારો અથવા ટેકનોલોજી પૂરી પાડે છે, તો તે પ્રાદેશિક સંતુલન બગાડી શકે છે. ભારત હંમેશા રશિયાને પાકિસ્તાન સાથે લશ્કરી સંબંધો ન વધારવા વિનંતી કરતું આવ્યું છે, પરંતુ રશિયા હવે તેની વિદેશ નીતિમાં ફેરફાર કરી રહ્યું હોય તેવું જણાય છે, જે તેના પોતાના હિતો અને યુક્રેન યુદ્ધ પછી બદલાયેલા વૈશ્વિક સંજોગો પર આધારિત છે.
રશિયા કેમ પાકિસ્તાનની નજીક જઈ રહ્યું છે?
રશિયા અત્યારે પશ્ચિમી દેશોના આકરા પ્રતિબંધોનો સામનો કરી રહ્યું છે. યુરોપિયન દેશોએ રશિયન ગેસ અને તેલ પર કાપ મૂક્યો છે, જેના કારણે રશિયાને નવા બજારોની જરૂર છે. ચીન અને ભારત પહેલેથી જ રશિયન તેલના મોટા ખરીદદારો છે, પરંતુ રશિયા હવે દક્ષિણ એશિયામાં પોતાનો પ્રભાવ વધારવા માટે પાકિસ્તાન જેવા નવા ગ્રાહકો શોધી રહ્યું છે.
બીજું કારણ અફઘાનિસ્તાન છે. અફઘાનિસ્તાનમાં સ્થિરતા જાળવવા માટે રશિયાને પાકિસ્તાનની મદદની જરૂર છે. આ ભૌગોલિક-રાજકીય (Geopolitical) મજબૂરી રશિયાને ઈસ્લામાબાદ તરફ ખેંચી રહી છે.
ભારત માટે શું છે પડકાર?
ભારત માટે આ એક નાજુક બેલેન્સિંગ એક્ટ (સંતુલન જાળવવાની પ્રક્રિયા) છે.
રશિયા સાથેના સંબંધો: ભારત રશિયા સાથેના પોતાના દાયકાઓ જૂના સંબંધોને બગાડવા માંગતું નથી, કારણ કે ભારત હજુ પણ સંરક્ષણ માટે રશિયા પર નિર્ભર છે.
અમેરિકા અને પશ્ચિમ: ભારત અત્યારે અમેરિકા સાથે પણ મજબૂત વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી ધરાવે છે. રશિયા-પાકિસ્તાન નિકટતા ભારતને અમેરિકાની વધુ નજીક લાવી શકે છે.
દ્વિપક્ષીય દબાણ: ભારતે રશિયા પર એ દબાણ બનાવવું પડશે કે પાકિસ્તાન સાથેના તેના સંબંધો ભારતની સુરક્ષાને જોખમમાં ન મૂકે.
