નકલી દવાઓના કારોબાર પર સરકારનો સપાટો: કેન્સર, એન્ટિબાયોટિક અને રસીઓ પર હવે QR કોડ અનિવાર્ય
ભારતમાં આરોગ્ય ક્ષેત્રે એક ક્રાંતિકારી અને અત્યંત મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. વર્ષોથી દેશમાં નકલી, ભેળસેળયુક્ત અને હલકી ગુણવત્તાવાળી દવાઓનો જે મોટો ખતરો મંડરાઈ રહ્યો હતો, તેના પર રોક લગાવવા માટે કેન્દ્ર સરકારે એક મજબૂત કદમ ઉઠાવ્યું છે. હવે જીવનરક્ષક દવાઓ, ખાસ કરીને કેન્સરની સારવાર, એન્ટિબાયોટિક્સ અને રસીઓ (Vaccines) પર ક્યુઆર કોડ (QR Code) લગાવવો ફરજિયાત કરી દેવામાં આવ્યો છે. આ નિર્ણય માત્ર ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ નથી, પરંતુ કરોડો લોકોના સ્વાસ્થ્ય અને સુરક્ષા સાથે જોડાયેલું એક સુરક્ષા કવચ છે.
નકલી દવાઓનો ખતરો અને ગંભીર પરિણામો
બજારમાં મળતી નકલી દવાઓ સામાન્ય રીતે દેખાવમાં અસલ દવા જેવી જ લાગે છે. સામાન્ય દર્દી કે તેના પરિવારજનો માટે અસલ અને નકલી દવાની ઓળખ કરવી લગભગ અશક્ય છે. દુર્ભાગ્યપૂર્ણ બાબત એ છે કે જ્યારે દર્દી આ નકલી દવા લે છે, ત્યારે તેને ફાયદો થવાને બદલે તેની સ્થિતિ વધુ બગડે છે, અને ક્યારેક જીવલેણ પણ બની જાય છે. ઘણીવાર દવાઓમાં સક્રિય તત્વો (Active Ingredients) હોતા જ નથી અથવા તો તે નિર્ધારિત માત્રા કરતા ઓછા કે વધારે હોય છે. આ જોખમને ઘટાડવા માટે સરકારનું આ નવું પગલું ગેમ-ચેન્જર સાબિત થઈ શકે છે.
સરકારનો નવો નિયમ અને ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ
કેન્દ્રીય સ્વાસ્થ્ય મંત્રાલયે ‘ઔષધિ નિયમાવલી, 1945’માં મોટો ફેરફાર કરીને આ નિયમો અમલમાં મૂક્યા છે. સરકારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય દવાના ઉત્પાદનથી લઈને તે દર્દીના હાથમાં પહોંચે ત્યાં સુધીની તમામ પ્રક્રિયાને પારદર્શક બનાવવાનો છે. પહેલાં આ નિયમ માત્ર દેશની ટોચની 300 દવાઓ પર લાગુ હતો, પરંતુ હવે તેનું ક્ષેત્રફળ વધારીને તમામ ગંભીર અને સંવેદનશીલ બિમારીઓની દવાઓને તેમાં આવરી લેવામાં આવી છે.
QR કોડ કેવી રીતે કામ કરશે?
દવાની પેકિંગ પર છપાયેલો આ QR કોડ અત્યંત આધુનિક છે. કોઈપણ વ્યક્તિ, પછી તે દર્દી હોય, ડોક્ટર હોય કે મેડિકલ સ્ટોરનો સંચાલક, પોતાના સ્માર્ટફોનથી આ કોડને સરળતાથી સ્કેન કરી શકે છે. સ્કેન કર્યા પછી તરત જ મોબાઈલ સ્ક્રીન પર નીચે મુજબની વિગતો જોવા મળશે:
દવાની સંપૂર્ણ ઓળખ: દવાના બ્રાન્ડનું નામ અને તેનું જેનરિક નામ.
ઉત્પાદકની વિગતો: દવા કઈ કંપનીએ બનાવી છે અને તેનું સત્તાવાર સરનામું શું છે.
ટ્રેકેબિલિટી: બેચ નંબર (Batch Number), મેન્યુફેક્ચરિંગ તારીખ અને એક્સપાયરી ડેટ (Expiry Date).
પ્રમાણિકતા: કંપનીનું મેન્યુફેક્ચરિંગ લાયસન્સ નંબર અને સૌથી મહત્વનું, તે દવાનું ‘યુનિક પ્રોડક્ટ આઇડેન્ટિફિકેશન કોડ’.
આ વિગતો દ્વારા ગ્રાહક જાણી શકશે કે જે દવા તે ખરીદી રહ્યો છે તે કંપનીના અધિકૃત બેચમાંથી આવી છે કે નહીં.
નિયમોનું પાલન અને કાયદાકીય કડકાઈ
સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો દવાની શીશી કે પત્તું નાનું હોય અને ત્યાં કોડ છાપવો મુશ્કેલ હોય, તો તેના બાહ્ય બોક્સ (Secondary Packaging) પર કોડ છાપવો ફરજિયાત છે. હવે કોઈપણ મેડિકલ સ્ટોર કે વિક્રેતા QR કોડ વગરની દવાઓ વેચી શકશે નહીં. જે કોઈ આ નિયમનું ઉલ્લંઘન કરશે, તેની સામે કાયદેસરની કાર્યવાહી કરવામાં આવશે. આ નિયમ દવાઓની સપ્લાય ચેઈનમાં રહેલી ખામીઓને દૂર કરવામાં મદદ કરશે.
અમલીકરણનો તબક્કાવાર કાર્યક્રમ
દવા કંપનીઓને આ ટેકનોલોજી અપનાવવા માટે પૂરતો સમય મળે તે માટે સરકારે બે તબક્કામાં આ નિયમ લાગુ કરવાનું નક્કી કર્યું છે:
1 જુલાઈ 2026 થી: આ તારીખથી તમામ પ્રકારની રસીઓ (Vaccines), કેન્સરની દવાઓ અને માનસિક બીમારી (જેમ કે ડિપ્રેશન) ની દવાઓ પર QR કોડ લગાવવો અનિવાર્ય બની જશે.
1 જુલાઈ 2028 થી: આ તારીખથી તમામ પ્રકારની એન્ટિબાયોટિક દવાઓ (એન્ટિ-માઇક્રોબિયલ ડ્રગ્સ) પર પણ QR કોડ પ્રિન્ટ કરવાનું ફરજિયાત થઈ જશે.
ભવિષ્યની દિશા: દર્દીઓની સુરક્ષા સર્વોપરી
સરકારના આ નિર્ણયથી દવા ઉદ્યોગમાં મોટી જાગૃતિ આવશે. જ્યારે દર્દીને એ વાતની ખાતરી હશે કે તે જે દવા લઈ રહ્યો છે તે 100% અસલ છે, ત્યારે સારવારની અસરકારકતામાં અનેકગણો વધારો થશે. આ આધુનિકીકરણના કારણે માત્ર નકલી દવાઓનો કારોબાર જ ખતમ નહીં થાય, પરંતુ ભારતીય દવા ઉદ્યોગની વિશ્વભરમાં વિશ્વસનીયતા પણ વધશે.
આગામી સમયમાં, આપણે એવી આશા રાખી શકીએ છીએ કે સરકાર આ પ્રકારના નિયમોનો વ્યાપ વધારીને સામાન્ય બીમારીઓની દવાઓ પર પણ લાગુ કરશે. ટેકનોલોજી અને પારદર્શિતાનું આ સંગમ ચોક્કસપણે ભારતના આરોગ્ય તંત્રને વધુ મજબૂત અને સુરક્ષિત બનાવશે. હવે જવાબદારી ગ્રાહકોની પણ છે કે તેઓ દવા ખરીદતી વખતે આ QR કોડ સ્કેન કરવાની આદત પાડે અને પોતાની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરે.
