ટિકિટ નથી મળી? રેલવે વળતરનો દાવો રદ્દ નહીં થાય, સુપ્રીમ કોર્ટે આપ્યો મોટો ચુકાદો
ભારતીય ન્યાયતંત્રમાં સામાન્ય નાગરિકોના હિતમાં એક ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આવ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે માત્ર રેલવે ટિકિટ ન મળવા કે ખોવાઈ જવાના કારણે અકસ્માતમાં મૃત્યુ પામનાર વ્યક્તિના પરિવારજનોને વળતર આપવાનો દાવો ફગાવી શકાય નહીં.
જો અરજદાર એવા શપથપત્ર (Affidavit) સાથે દાવો કરે કે મુસાફર પાસે કાયદેસરની ટિકિટ હતી જે અકસ્માત કે હોસ્પિટલમાં દાખલ થવા દરમિયાન ખોવાઈ ગઈ છે, તો તે સાબિત કરવાની જવાબદારી રેલવે તંત્ર પર આવી જાય છે કે મુસાફર અનધિકૃત (બિના ટિકિટ) હતો. જસ્ટિસ ઉજ્જલ ભુયન અને જસ્ટિસ અતુલ એસ. ચંદુરકરની બેન્ચે ગુજરાત હાઈકોર્ટના નિર્ણયને પલટી નાખતા મહેશભાઈ નામના યુવકના પરિવારજનોને ૮ લાખ રૂપિયાનું વળતર ૯ ટકા વ્યાજ સાથે ચૂકવવાનો આદેશ આપ્યો છે.
શું હતો સમગ્ર મામલો? ઘટના અને કાનૂની લડાઈ
ઘટના ૨૭ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૭ની છે, જ્યારે મહેશભાઈ અમદાવાદ થઈને સુરત જતી ટ્રેનના જનરલ ડિપાર્ટમેન્ટમાં મુસાફરી કરી રહ્યા હતા. સાબરમતી અને અમદાવાદ સ્ટેશન વચ્ચે અચાનક આંચકો લાગવાના કારણે તેઓ ચાલુ ટ્રેને નીચે પડી ગયા હતા. આ ગંભીર અકસ્માતમાં તેમને ગંભીર ઇજાઓ થઈ હતી અને ૩૧ ઑક્ટોબર ૨૦૧૭ના રોજ હોસ્પિટલમાં સારવાર દરમિયાન તેમનું દુઃખદ અવસાન થયું હતું.
મહેશભાઈના માતા-પિતા (સુખાભાઈ નાનજીભાઈ મકવાણા અને અન્ય) એ રેલવે ક્લેઈમ્સ ટ્રિબ્યુનલ એક્ટ, ૧૯૮૭ હેઠળ વળતર માટે દાવો કર્યો હતો. ટ્રિબ્યુનલે આ કેસમાં દાવો મંજૂર કરીને ૮ લાખ રૂપિયાનું વળતર આપવાનો આદેશ આપ્યો હતો.
પરંતુ, આ ચૂકાદા સામે યુનિયન ઓફ ઇન્ડિયા (રેલવે) દ્વારા ગુજરાત હાઈકોર્ટમાં અપીલ કરવામાં આવી હતી. ૧૫ જુલાઈ ૨૦૨૫ના રોજ હાઈકોર્ટે ટ્રિબ્યુનલનો આદેશ રદ્દ કરતા જણાવ્યું હતું કે ટ્રેનમાંથી પડી જવાનો કોઈ પુરાવો નથી અને આ ઈજા સ્વયંસર્જિત (પોતે કરેલી) દેખાય છે. હાઈકોર્ટના આ નિર્ણય સામે મૃતકના પરિવારે સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજી કરી હતી.
સુપ્રીમ કોર્ટની મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણી અને કાયદાકીય પાસાઓ
સુપ્રીમ કોર્ટે ૨૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ના રોજ પોતાના ચુકાદામાં જણાવ્યું હતું કે ગુજરાત હાઈકોર્ટે આ કેસમાં ભૂલ કરી છે. અગાઉના ‘યુનિયન ઓફ ઇન્ડિયા વિરુદ્ધ રીના દેવી (૨૦૧૮)’ કેસના ચુકાદાને ટાંકીને બેન્ચે પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો કે ટિકિટ ન હોવા માત્રથી મુસાફરની સચ્ચાઈ પર શંકા ન કરી શકાય.
જ્યારે અરજદાર શપથપત્ર દ્વારા સાચી હકીકત રજૂ કરે છે, ત્યારે શરૂઆતની જવાબદારી પૂરી થઈ જાય છે અને ત્યારબાદ રેલવેએ સાબિત કરવું પડે કે મુસાફર પાસે ટિકિટ ન હતી. સુપ્રીમ કોર્ટે એ બાબતની પણ નોંધ લીધી કે રેલવેના સાક્ષીઓએ સ્વીકાર્યું હતું કે તેમણે મૃતકના ખિસ્સા તપાસ્યા જ નહોતા. ૩૦ દિવસથી વધુ સમય સુધી દર્દી હોસ્પિટલમાં સારવાર હેઠળ રહ્યો હોય, ત્યારે ટિકિટ સાચવી રાખવી મુશ્કેલ બને છે.
તપાસ અહેવાલમાં વિલંબ અને રેલવેની નિષ્ફળતા
આ કેસમાં રેલવે વિભાગની મોટી બેદરકારી પણ સામે આવી હતી. રેલવે પેસેન્જર્સ (મેનર ઓફ ઇન્વેસ્ટિગેશન ઓફ અનટવર્ડ ઇન્સિડન્ટ્સ) રૂલ્સ, ૨૦૦૩ મુજબ કોઈપણ અપ્રિય ઘટનાની તપાસનો અહેવાલ તાત્કાલિક તૈયાર કરીને વહેલી તકે રજૂ કરવાનો હોય છે.
પરંતુ આ કેસમાં તપાસનો અહેવાલ અકસ્માતના લગભગ ૭ મહિના પછી, એટલે કે ૧૭ મે ૨૦૧૮ના રોજ તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો. આટલા લાંબા અને બિનજરૂરી વિલંબ માટે રેલવે પાસે કોઈ યોગ્ય સ્પષ્ટતા નહોતી. સુપ્રીમ કોર્ટે આ વિલંબને ધ્યાનમાં લેતા રેલવેના અહેવાલને ફગાવી દીધો હતો.
અંતિમ નિર્ણય અને રાહત
સુપ્રીમ કોર્ટે ગુજરાત હાઈકોર્ટના આદેશને સંપૂર્ણપણે રદ્દ કરી દીધો અને રેલવે ક્લેઈમ્સ ટ્રિબ્યુનલના મૂળ આદેશને બહાલ રાખ્યો. કોર્ટે રેલવે તંત્રને આગામી ૩૦ દિવસની અંદર ૮ લાખ રૂપિયાનું વળતર અને તેના પર ૯ ટકા વ્યાજ પીડિત પરિવારના ખાતામાં જમા કરવાનો કડક આદેશ આપ્યો છે. આ નિર્ણયથી રેલવે અકસ્માતના ભોગ બનેલા સામાન્ય લોકોના પરિવારજનોને મોટી કાનૂની રાહત મળી છે.
