શાહજહાંએ તાજમહેલ બનાવવા માટે કેટલા કરોડ આપ્યા હતા? અને જમીન બદલામાં શું આપ્યું?
તાજમહેલને દુનિયાભરમાં પ્રેમની એક અવિસ્મરણીય નિશાની તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. મુમતાઝ મહલની યાદમાં શાહજહાં દ્વારા બનાવવામાં આવેલી આ સફેદ આરસપહાણની ઇમારત માત્ર ભાવનાત્મક રીતે જ નહીં, પરંતુ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને સ્થાપત્યની દ્રષ્ટિએ પણ વિશ્વની શ્રેષ્ઠ રચનાઓમાંથી એક છે. વર્ષ 1653માં જ્યારે આ ઇમારતનું નિર્માણ પૂર્ણ થયું, ત્યારે તે સમયે તેના પર આશરે 3.2 કરોડ રૂપિયાનો ખર્ચ થયો હતો. જો આજની મોંઘવારી અને આર્થિક મૂલ્યના સંદર્ભમાં ગણીએ તો, આ રકમ આશરે 70 અબજ રૂપિયા જેટલી થાય છે.
આરસપહાણ પરની ઝીણી કોતરણી, મનમોહક બગીચાઓ અને યમુના કિનારે આવેલી આ ઇમારતની વાર્તા મોટાભાગે શાહજહાં અને મુમતાઝના રોમેન્ટિક પ્રકરણો સુધી જ સીમિત રહી જાય છે. પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે આ ભવ્ય ઇમારત જે જમીન પર ઉભી છે, તે મૂળભૂત રીતે કોની હતી? અને તે જમીન મેળવવા માટે શાહજહાંએ શું કિંમત ચૂકવી હતી? આવો જાણીએ આ ઇતિહાસના અજાણ્યા પાસાઓ વિશે.
કોની હતી તાજમહેલની જમીન?
ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો પર નજર કરીએ તો જાણવા મળે છે કે તાજમહેલ માટે પસંદ કરવામાં આવેલી આ કિંમતી જમીન આમેરના રાજા મિર્ઝા રાજા જય સિંહની માલિકીની હતી. જય સિંહ એક શક્તિશાળી અને પ્રતાપી રાજપૂત રાજા હતા, જેઓ મુઘલ દરબારમાં પણ ખૂબ જ માન-સન્માન અને પ્રભાવ ધરાવતા હતા.
મુઘલ કાળના અધિકૃત દસ્તાવેજ ‘બાદશાહનામા’માં સ્પષ્ટપણે નોંધાયેલું છે કે આ જમીન મૂળભૂત રીતે જય સિંહના દાદા, મહારાજા માન સિંહના કબજામાં હતી. તે સમયે આ જમીન પર એક ભવ્ય અને વિશાળ ગુંબજવાળી હવેલી આવેલી હતી. ઐતિહાસિક ગ્રંથો મુજબ, આ જમીન કછવાહા રાજપૂત વંશની પૈતૃક સંપત્તિ હતી. આગરામાં યમુના નદીના કિનારે સ્થિત હોવાને કારણે, આ સ્થળ તેની ઊંચાઈ અને કુદરતી સુંદરતા માટે ખૂબ જ આદર્શ હતું, જે કોઈપણ ભવ્ય મહેલ બનાવવા માટે ઉત્તમ ગણાય છે.
જમીન અને જાગીરોનો ઐતિહાસિક સોદો
મુઘલ શાસન દરમિયાન, મુઘલ બાદશાહો અને રાજપૂત રાજાઓ વચ્ચે જમીન કે જાગીરોનું આદાન-પ્રદાન કરવું એક સામાન્ય પ્રક્રિયા હતી. તાજમહેલની જમીન મેળવવા માટે શાહજહાંએ કોઈ પણ પ્રકારની બળજબરી કે અન્યાય કર્યો ન હતો, પરંતુ તેમણે આ બાબતે મૈત્રીપૂર્ણ વાટાઘાટોનો માર્ગ અપનાવ્યો હતો.
‘બાદશાહનામા’ અને અન્ય મુઘલ રિકોર્ડ્સ સાક્ષી પૂરે છે કે, રાજા જય સિંહે આ જમીન શાહજહાંને આપી હતી, પરંતુ બદલામાં તેમણે મોટી રકમ લેવાને બદલે ચાર અન્ય ભવ્ય હવેલીઓ સ્વીકારી હતી. આ ચાર હવેલીઓ આગરા શહેરની અંદરના મુખ્ય ભાગમાં આવેલી હતી, જે તે સમયે રહેઠાણ અને સુવિધાની દ્રષ્ટિએ ખૂબ જ કિંમતી ગણાતી હતી. આમ, આ જમીનનો સોદો બંને પક્ષોની પરસ્પર સંમતિ અને સન્માન સાથે સંપન્ન થયો હતો.
પરસ્પર વિશ્વાસનું પ્રતીક
જમીનના બદલામાં હવેલીઓ આપવાનો આ સોદો તે સમયના મુઘલ અને રાજપૂત શાસકો વચ્ચેના ગાઢ સંબંધોનું પ્રતીક છે. આ જમીન પર જે જૂની ગુંબજવાળી હવેલી હતી, તેને હટાવીને શાહજહાંએ તાજમહેલના નિર્માણની શરૂઆત કરી હતી. તે સમયે 3.2 કરોડનો ખર્ચ માત્ર ઇમારત પાછળ જ નહીં, પરંતુ જમીનના યોગ્ય વ્યવસ્થાપન પાછળ પણ થયો હતો. આ સોદો કોઈ પણ પ્રકારના સંઘર્ષ કે વિવાદ વગર પાર પડ્યો હતો, જે તે સમયના શાસકોની પરિપક્વતા દર્શાવે છે.
તાજમહેલનો મુખ્ય સ્થાપત્યકાર (આર્કિટેક્ટ) કોણ હતો?
તાજમહેલના અદભૂત સ્થાપત્ય પાછળ જે મુખ્ય વ્યક્તિત્વનો હાથ માનવામાં આવે છે, તે છે ઉસ્તાદ અહેમદ લાહોરી. તેઓ મુઘલ બાદશાહ શાહજહાંના દરબારમાં એક કુશળ અને દૂરદર્શી ઇજનેર (એન્જિનિયર) હતા. માત્ર તાજમહેલ જ નહીં, પરંતુ દિલ્હીના લાલ કિલ્લાની ડિઝાઇનમાં પણ ઉસ્તાદ અહેમદ લાહોરીની મુખ્ય ભૂમિકા હોવાનું માનવામાં આવે છે. તેમની કલાત્મક દ્રષ્ટિ અને ગણિતની ચોકસાઈને કારણે જ તાજમહેલ આજે સદીઓ પછી પણ તેની ભવ્યતા અને સપ્રમાણતા (Symmetry) જાળવી રાખવામાં સફળ રહ્યો છે.
