ટાટા સન્સનું IPO આવશે કે નહીં? RBIના એક પત્રથી ફરી ગરમાયું બજાર
ભારતીય કોર્પોરેટ જગતના સૌથી પ્રતિષ્ઠિત અને વિશ્વસનીય ઉદ્યોગ સમૂહ ટાટા ગ્રુપની મુખ્ય હોલ્ડિંગ કંપની ‘ટાટા સન્સ’ (Tata Sons) ના શેરબજારમાં લિસ્ટિંગને લઈને ફરી એકવાર મોટી હલચલ તેજ બની છે. ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવી દીધું છે કે ‘અપર લેયર NBFC’ (નોન-બેંકિંગ ફાઇનાન્શિયલ કંપની) હોવાના નાતે ટાટા સન્સે લિસ્ટિંગ સહિતના તમામ નિયમોનું ફરજિયાતપણે પાલન કરવું જ પડશે. ૧૬ નવેમ્બરના રોજ કંપનીને મોકલવામાં આવેલા એક સત્તાવાર પત્રમાં કેન્દ્રીય બેંકે પોતાના આ વલણનો પુનરોચ્ચાર કર્યો છે, જેના કારણે હવે ટાટા સન્સના IPO (પ્રારંભિક જાહેર ભરણું) અંગેનો માર્ગ વધુ સ્પષ્ટ થતો દેખાઈ રહ્યો છે.

RBI નો પત્ર અને નિયમનકારી સ્પષ્ટતા
ટાટા સન્સના ચીફ ફાઇનાન્શિયલ ઓફિસર (CFO) સૌરભ અગ્રવાલને સંબોધીને લખવામાં આવેલા આ પત્રમાં રિઝર્વ બેંકે ૬ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ ના રોજ મોકલવામાં આવેલા એક જૂના સંદેશાનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. અગાઉ ટાટા સન્સે આરબીઆઈ પાસેથી ‘રેગ્યુલેટરી ગાઈડન્સ’ એટલે કે નિયમનકારી સલાહ અને સ્પષ્ટતા માંગી હતી. કંપની એ જાણવા માંગતી હતી કે વર્તમાન કાયદાઓ અને નિયમોનું સંપૂર્ણ પાલન કરવા માટે તેણે શું અને કેવી રીતે પગલાં ભરવા જોઈએ.
હવે આ અરજીના જવાબમાં આરબીઆઈએ કોઈ પણ પ્રકારની બાંધછોડ કર્યા વિના સાફ શબ્દોમાં જણાવી દીધું છે કે કંપનીએ શેરબજારમાં લિસ્ટિંગ કરવા સહિતના તમામ લાગુ પડતા નિયમોનું પાલન કરવું જ પડશે. આરબીઆઈના આ જવાબથી એ તમામ અટકળો પર પૂર્ણવિરામ મુકાઈ ગયું છે, જેમાં એવું માનવામાં આવતું હતું કે કંપનીને લિસ્ટિંગમાંથી કોઈ છૂટછાટ મળી શકે છે.
ટાટા સમૂહમાં વધી હલચલ: ૨૬ નવેમ્બરની બોર્ડ બેઠક પર સૌની નજર
આરબીઆઈનો આ મહત્વપૂર્ણ નિર્દેશ એવા સમયે આવ્યો છે જ્યારે આગામી ૨૬ નવેમ્બર ૨૦૨૬ ના રોજ ટાટા સન્સની એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બોર્ડ બેઠક યોજાવાની છે. આ બેઠકના બરાબર ૧૦ દિવસ પહેલા કેન્દ્રીય બેંકનો પત્ર મળવાથી ગ્રુપના આંતરિક વર્તુળોમાં ગરમાવો આવી ગયો છે. હાલમાં ટાટા સન્સના લિસ્ટિંગને લઈને સમૂહની અંદર જ બે અલગ-અલગ મત જોવા મળી રહ્યા છે.
એક તરફ, ટાટા સન્સમાં આશરે ૬૬ ટકા જેટલી જંગી હિસ્સેદારી ધરાવતા ‘ટાટા ટ્રસ્ટ્સ’ના ચેરમેન નોએલ ટાટા કંપનીનો IPO લાવવાના સખત વિરોધમાં છે. તેમણે કંપનીને અનલિસ્ટેડ (શેરબજારથી બહાર) રાખવા માટે કંપનીના માળખામાં પુનર્ગઠન (Restructuring) કરવાનો પ્રસ્તાવ પણ મૂક્યો છે. તો બીજી તરફ, ટાટા સન્સના વર્તમાન ચેરમેન એન. ચંદ્રશેખરન, માઇનોરિટી શેરધારક શાપૂરજી પલ્લોનજી ગ્રુપ અને જિમી ટાટા જેવા મહત્વના હિસ્સેદારો નિયમોના સંપૂર્ણ પાલન અને પારદર્શિતા જાળવી રાખવા માટે કંપનીના લિસ્ટિંગના પક્ષમાં ઊભા છે.

અત્યાર સુધીનો ઘટનાક્રમ: લિસ્ટિંગથી બચવાના પ્રયાસો અને RBI નો ઇનકાર
આ સમગ્ર વિવાદના મૂળ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૨ માં રહેલા છે, જ્યારે ભારતીય રિઝર્વ બેંકે ટાટા સન્સને ‘અપર-લેયર NBFC’ ની શ્રેણીમાં સામેલ કરી હતી. આરબીઆઈના નિયમો અનુસાર, આ શ્રેણીમાં આવતી કંપનીઓએ ત્રણ વર્ષની અંદર એટલે કે ૩૦ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૫ સુધીમાં શેરબજારમાં લિસ્ટિંગ કરાવવું અનિવાર્ય હતું.
જો કે, લિસ્ટિંગની આ ફરજિયાત પ્રક્રિયાથી બચવા માટે ટાટા સન્સે એક વ્યૂહાત્મક રસ્તો અપનાવ્યો હતો. કંપનીએ પોતાનું તમામ દેવું ચૂકતે કરી દીધું હતું અને માર્ચ ૨૦૨૪ માં ‘કોર ઇન્વેસ્ટમેન્ટ કંપની’ (CIC) નું રજિસ્ટ્રેશન સરેન્ડર કરવા માટે આરબીઆઈ સમક્ષ અરજી કરી હતી. કંપનીની ગણતરી એવી હતી કે જો CIC નું રજિસ્ટ્રેશન રદ થઈ જાય, તો તે NBFC ના નિયમોના દાયરામાંથી બહાર નીકળી જશે અને લિસ્ટિંગની જરૂર નહીં રહે. પરંતુ, આરબીઆઈએ ૧૧ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ ના રોજ ટાટા સન્સની આ અરજીને ફગાવી દીધી હતી, જે કંપની માટે મોટો ઝટકો સાબિત થયો હતો.
નોએલ ટાટા શા માટે ટાટા સન્સના લિસ્ટિંગના પક્ષમાં નથી?
ટાટા ટ્રસ્ટ્સના ચેરમેન નોએલ ટાટા દ્વારા ટાટા સન્સના લિસ્ટિંગનો વિરોધ કરવા પાછળ કોઈ અંગત સ્વાર્થ નહીં, પરંતુ સમૂહના મૂળભૂત સિદ્ધાંતોને બચાવવાની ભાવના રહેલી છે. તેમના વિરોધ પાછળ મુખ્યત્વે બે મોટા કારણો જવાબદાર છે:
પરોપકારી ચરિત્ર અને કાર્યશૈલીનું રક્ષણ: નોએલ ટાટાનું માનવું છે કે ટાટા સમૂહનો ૧૫૦ વર્ષ જૂનો ઇતિહાસ અને તેની કાર્યશૈલી એવી રહી છે જેમાં નફા કરતાં પહેલા સમાજસેવા અને પરોપકાર (Philanthropy) ને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવે છે. ટાટા સન્સની કમાણીનો મોટો હિસ્સો ટાટા ટ્રસ્ટ્સ દ્વારા દેશના વિકાસ અને લોકકલ્યાણના કાર્યોમાં વપરાય છે. પરંતુ, જો કંપની શેરબજારમાં લિસ્ટ થઈ જશે અને તેની સાથે હજારો-લાખો સામાન્ય અને સંસ્થાકીય શેરધારકો જોડાઈ જશે, તો કંપની પર દર ત્રિમાસિક ગાળામાં (Quarterly) માત્ર અને માત્ર નફો કમાવવાનું દબાણ વધી જશે. આનાથી સમૂહના મૂળભૂત પરોપકારી ચરિત્રને નુકસાન પહોંચી શકે છે.
નિર્ણય લેવાની સ્વતંત્રતા અને આર્થિક મદદ: નોએલ ટાટાનો બીજો મહત્વનો તર્ક એ છે કે જ્યાં સુધી ટાટા સન્સ શેરબજારમાં લિસ્ટ નથી, ત્યાં સુધી તે સમૂહની કોઈ પણ ખોટ કરતી કે નવી શરૂ થયેલી કંપનીઓને કોઈ પણ પ્રકારની બાહ્ય રોકટોક વિના તાત્કાલિક આર્થિક મદદ પૂરી પાડી શકે છે. એક પ્રાઇવેટ હોલ્ડિંગ કંપની તરીકે નિર્ણયો લેવા સરળ રહે છે. પરંતુ, એકવાર પબ્લિક લિસ્ટિંગ થઈ ગયા બાદ, દરેક નાના-મોટા નાણાકીય નિર્ણય માટે શેરધારકોની મંજૂરી લેવી પડશે અને કડક નિયમોનું પાલન કરવું પડશે, જેનાથી ગ્રુપની કંપનીઓને મુશ્કેલ સમયમાં ટેકો આપવો અત્યંત કઠિન બની જશે.
હવે જોવાનું એ રહેશે કે ૨૬ નવેમ્બરે મળનારી બોર્ડ બેઠકમાં આરબીઆઈના આ કડક સંદેશા બાદ ટાટા સન્સ શું અંતિમ નિર્ણય લે છે. શું કંપની IPO લાવવાની તૈયારીઓ શરૂ કરશે કે પછી કોઈ નવો કાયદાકીય રસ્તો શોધશે, તેના પર સમગ્ર દેશના રોકાણકારો અને બજાર નિષ્ણાતોની નજર ટકેલી છે.
