શું ટ્રમ્પનો નવો પાસપોર્ટ ‘દેશભક્તિ’ છે કે ‘પર્સનલ બ્રાન્ડિંગ’? અમેરિકામાં છવાયેલો નવો વિવાદ
અમેરિકાની રાજનીતિમાં જ્યારે પણ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનું નામ આવે, ત્યારે કંઈક નવું અને વિવાદાસ્પદ થવાની સંભાવના હંમેશા રહેલી હોય છે. હાલમાં જ અમેરિકાના ભૂતપૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે એક નવો અમેરિકન પાસપોર્ટ જાહેર કર્યો છે, જેણે સોશિયલ મીડિયાથી લઈને રાજકીય ગલીયારાઓમાં ખળભળાટ મચાવી દીધો છે. આ પાસપોર્ટમાં ટ્રમ્પનો ચહેરો અને તેમની સહી એટલી પ્રમુખતાથી દર્શાવવામાં આવી છે કે લોકો તેને ‘દેશભક્તિનું પ્રતીક’ કહેવાને બદલે ‘સ્વ-પ્રચાર’નું સાધન ગણાવી રહ્યા છે.
શું છે આ નવો પાસપોર્ટ વિવાદ?
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે તેમના સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ‘ટ્રુથ સોશિયલ’ પર આ નવા પાસપોર્ટની એક ઝલક શેર કરી છે. આ ડિઝાઇન સાથે તેમણે એક ચેતવણીભર્યો સંદેશ પણ લખ્યો છે: “Welcome, but be good!” (સ્વાગત છે, પણ સારા બનીને રહેજો!). આ લિમિટેડ-એડિશન પાસપોર્ટમાં ટ્રમ્પનો ગંભીર મુદ્રા વાળો ફોટો છે અને તેની નીચે તેમની સહી છે. આ પાસપોર્ટમાં અમેરિકાની આઝાદીના જાહેરનામા (Declaration of Independence) પર હસ્તાક્ષર કરતા લોકોનું પ્રખ્યાત ચિત્ર પણ સામેલ છે, જેની બિલકુલ આગળ ટ્રમ્પનો ફોટો મૂકવામાં આવ્યો છે.
૨૫૦મી વર્ષગાંઠ અને લિમિટેડ એડિશનનો પાયો
આ પાસપોર્ટ પાછળનો સત્તાવાર તર્ક એ છે કે અમેરિકા તેની સ્વતંત્રતાની ૨૫૦મી વર્ષગાંઠ (જુલાઈ ૨૦૨૬) ઉજવી રહ્યું છે. આ ઐતિહાસિક માઈલસ્ટોનને યાદગાર બનાવવા માટે વ્હાઈટ હાઉસે એક વિશેષ પાસપોર્ટ બહાર પાડવાની જાહેરાત કરી હતી. એવું કહેવામાં આવી રહ્યું છે કે આ લિમિટેડ-એડિશન ડિઝાઇન કોઈપણ અમેરિકન નાગરિક મેળવી શકે છે. પરંતુ વિવાદ એ વાત પર છે કે રાષ્ટ્રીય ગૌરવના પ્રતીક એવા પાસપોર્ટમાં કોઈ એક વ્યક્તિનો ચહેરો આટલી હદે કેમ જોવા મળે છે?
સોશિયલ મીડિયા પર બે ભાગમાં વહેંચાયેલા લોકો
આ ડિઝાઇન જાહેર થતાની સાથે જ લોકોના પ્રતિભાવો આવવા લાગ્યા છે. એક તરફ ટ્રમ્પના સમર્થકો છે જે તેને “સૌથી દેશભક્તિપૂર્ણ પાસપોર્ટ” ગણાવી રહ્યા છે. તેમના મતે, આ પાસપોર્ટ દેશના ગૌરવને વધારનારું છે અને તે ‘પેટ્રિયોટ્સ’ (દેશભક્તો) માટે છે.
પરંતુ બીજી તરફ, ટીકાકારોનું માનવું છે કે ટ્રમ્પની હાજરી આખા પાસપોર્ટના મૂળ ઉદ્દેશ્યને જ બદલી નાખે છે. એક યુઝરે કટાક્ષ કરતા લખ્યું: “અમેરિકા પાસે ૨૫૦ વર્ષનો લાંબો ઇતિહાસ છે, પણ ટ્રમ્પે પાસપોર્ટ જોયો અને વિચાર્યું—આમાં મારી કમી છે!” ઘણા લોકો એ વાતથી રાહત અનુભવે છે કે આ કોઈ સ્ટાન્ડર્ડ પાસપોર્ટ નથી, પરંતુ માત્ર એક લિમિટેડ-એડિશન સ્મૃતિચિહ્ન છે, જે તમામ સામાન્ય નાગરિકોને મળવાનું નથી.
રાજકીય અને વ્યવહારુ સવાલો
આ મુદ્દા પર ગંભીર રાજકીય ટીકાઓ પણ થઈ રહી છે. ઘણા વિવેચકોએ નોંધ્યું છે કે પાસપોર્ટ એ બીજા દેશમાં પ્રવેશવા માટેનું એક દસ્તાવેજ છે, તે કોઈ વ્યક્તિનો વિઝા નથી. ટ્રમ્પના “Welcome, but be good!” વાળા નિવેદન પર પણ લોકોએ સવાલ ઉઠાવ્યા છે. ટીકાકારો કહે છે કે ટ્રમ્પને કદાચ એ વાતનો ખ્યાલ નથી કે પાસપોર્ટ અને નાગરિકત્વ આપવાની પ્રક્રિયા વચ્ચે શું તફાવત છે. પાસપોર્ટ એ રાષ્ટ્રનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, કોઈ વ્યક્તિનું નહીં.
વ્યક્તિત્વ પૂજા કે રાષ્ટ્રવાદ?
આ ઘટના એક ઊંડા પ્રશ્નને જન્મ આપે છે: શું લોકશાહીમાં રાષ્ટ્ર પ્રતીકોનું રાજનીતિકરણ યોગ્ય છે? અમેરિકન પાસપોર્ટ હંમેશા સાદગી અને ગરિમાનું પ્રતીક રહ્યો છે. તેમાં રહેલી ‘બાલ્ડ ઈગલ’ (રાષ્ટ્રીય પક્ષી) અને રાષ્ટ્રધ્વજની ડિઝાઇન લોકોને એકતાના તાંતણે બાંધે છે. જ્યારે તેમાં કોઈ જીવંત કે પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિનો ચહેરો ઉમેરવામાં આવે, ત્યારે તે રાષ્ટ્રીય પ્રતીક મટીને એક ‘રાજકીય પ્રોપેગેન્ડા’ બની જાય છે.
ટ્રમ્પની શૈલી હંમેશા પોતાની છબીને કેન્દ્રમાં રાખવાની રહી છે, પછી તે ટ્રમ્પ ટાવર્સ હોય, ટ્રમ્પ હોટેલ્સ હોય કે હવે પાસપોર્ટ. પરંતુ જ્યારે આ બાબત રાષ્ટ્રીય દસ્તાવેજો સુધી પહોંચે છે, ત્યારે લોકો તેને લોકશાહીના મૂલ્યો સાથે ચેડાં માને છે.
શું આ માત્ર એક દેખાવ છે?
ભલે આ પાસપોર્ટ લિમિટેડ એડિશન હોય, પણ તે અમેરિકન સમાજમાં રહેલા ધ્રુવીકરણને સ્પષ્ટ કરે છે. એક વર્ગ એવો છે જે ટ્રમ્પમાં પોતાનો ઉદ્ધારક જુએ છે અને તેમના દરેક પગલાને ‘દેશભક્તિ’ માને છે, જ્યારે બીજો વર્ગ તેમને બંધારણીય ગરિમાને નુકસાન પહોંચાડનાર માને છે. પાસપોર્ટના આ વિવાદે ફરી એકવાર સાબિત કર્યું છે કે ટ્રમ્પ વિષય ગમે તે હોય, ચર્ચા હંમેશા ગરમાગરમ રહેશે.
અંતે, પાસપોર્ટ એ એક એવો દસ્તાવેજ છે જે વિશ્વભરમાં આપણા દેશની ઓળખ રજૂ કરે છે. તેમાં વ્યક્તિગત અભિમાન કરતા રાષ્ટ્રીય અસ્મિતા વધુ મહત્વની હોવી જોઈએ. ટ્રમ્પનો આ પાસપોર્ટ ઇતિહાસમાં કેવી રીતે નોંધાશે તે તો સમય જ કહેશે, પણ હાલમાં તે એક ચર્ચાસ્પદ ડિઝાઇન બનીને રહી ગયો છે.
શું અમેરિકાને ખરેખર આવા પાસપોર્ટની જરૂર છે? કે પછી આ માત્ર એક વધુ રાજકીય સ્ટેન્ટ છે? આ પ્રશ્નોના જવાબ અમેરિકન જનતાએ પોતે જ આપવાના છે. એક વાત તો ચોક્કસ છે કે ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ ફરી એકવાર લાઇમલાઇટમાં છે અને લોકો તેમની આ ડિઝાઇન પર પોતપોતાના મંતવ્યો આપી રહ્યા છે, જે લોકશાહીની સુંદરતા પણ છે અને ક્યારેક મજબૂરી પણ.
