શું UPI પેમેન્ટ મોંઘું થવા જઈ રહ્યું છે? જાણો 0.4% MDR ચાર્જનું અસલી અને ચોંકાવનારું સત્ય!
છેલ્લા કેટલાક સમયથી દેશભરમાં UPI ટ્રાન્ઝેક્શન પર લાગતા 0.4% મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) ને લઈને ભારે હોબાળો મચી ગયો છે. સોશિયલ મીડિયાથી લઈને રાજકીય ગલિયારા સુધી આ મુદ્દે અનેક ચર્ચાઓ થઈ રહી છે અને લોકોના મનમાં અનેક પ્રકારની શંકા-કુશંકાઓ ઘર કરી ગઈ છે. સામાન્ય જનતા અને વેપારીઓ એ વાતને લઈને ચિંતિત હતા કે શું હવે ડિજિટલ પેમેન્ટ મોંઘું થવા જઈ રહ્યું છે? આ બધા વિવાદ અને અસમંજસ વચ્ચે હવે ખુદ કેન્દ્રીય નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણે આ મામલે મૌન તોડ્યું છે અને સરકારનું સ્ટેન્ડ એકદમ સ્પષ્ટ કરી દીધું છે.
સરકારી ખજાનામાં નહીં જાય એક પણ રૂપિયો: નાણામંત્રીની સ્પષ્ટતા
એક અગ્રણી ન્યૂઝ એજન્સી પીટીઆઈને આપેલા વિશેષ ઇન્ટરવ્યુમાં નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણે દેશવાસીઓને આશ્વાસન આપતા સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે, UPI પર લાગનારા MDR (મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ) નો એક પણ નાનો ટુકડો કે એક પણ રૂપિયો સરકારી તિજોરીમાં જવાનો નથી.
નાણામંત્રીએ વિપક્ષો અને કેટલાક લોકો દ્વારા ફેલાવવામાં આવી રહેલા ભ્રમ પર આકરા પ્રહારો કરતા કહ્યું કે, આ મામલે સંપૂર્ણપણે ગેરસમજ ફેલાવવામાં આવી રહી છે. વિપક્ષી નેતાઓ અને કેટલાક લોકો આ સમગ્ર વિષયને ઊંડાણપૂર્વક સમજ્યા વગર જ મોદી સરકાર પર પાયાવિહોણા આક્ષેપો કરી રહ્યા છે. નાણામંત્રીએ ભારપૂર્વક કહ્યું કે, “હું આ વાત એકદમ સ્પષ્ટ કરી દેવા માંગુ છું જેથી દેશના વેપારીઓ, દુકાનદારો અને સામાન્ય જનતા સુધી સાચી અને સચોટ માહિતી પહોંચી શકે.”
VIDEO | PTI Exclusive: MDR on UPI payments above Rs 2,000 will not be passed on to customers, says Finance Minister Nirmala Sitharaman.
She says, “This is a complete misconception. Today, the opposition is levelling allegations against the government without fully understanding… pic.twitter.com/tNh5FzWAF0
— Press Trust of India (@PTI_News) September 24, 2026
કોઈ ટેક્સ, સેસ કે સરચાર્જ નથી!
આપણે બધા જાણીએ છીએ કે સરકાર દ્વારા લેવામાં આવતા કોઈપણ પ્રકારના ટેક્સ, સેસ (Cess) કે સરચાર્જનો સીધો ફાયદો કે પૈસા સરકારી ખજાનામાં જમા થાય છે. પરંતુ, નાણામંત્રીએ આ વાતનું ખંડન કરતા જણાવ્યું કે UPI પર લાગુ થનારો MDR ન તો કોઈ નવો ટેક્સ છે અને ન તો કોઈ સેસ કે સરચાર્જ છે. સરકાર દ્વારા આના પર કોઈ સરચાર્જ વસૂલવામાં આવી રહ્યો નથી. આ એક એવો ચાર્જ છે જેનો સરકારની આવક સાથે દૂર-દૂર સુધી કોઈ સંબંધ નથી. તેથી, જનતાએ આ અંગે જરાય ગભરાવાની કે ડરવાની જરૂર નથી.
તો પછી આ MDR ની રકમ જાય છે ક્યાં અને કોને મળે છે?
લોકોના મનમાં આ સૌથી મોટો સવાલ છે કે જો આ પૈસા સરકારી તિજોરીમાં નથી જતા, તો આ રકમ કોના ખાતામાં જાય છે અને તેનો ઉપયોગ ક્યાં થાય છે? આનો જવાબ આપતા નાણામંત્રીએ જણાવ્યું કે MDR (મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ) થી થणारी કુલ કમાણી કે આવક UPI ના આખા વિશાળ ઇન્ટરનેટ અને ડિજિટલ ઇકોસિસ્ટમને ચલાવતી વિવિધ સંસ્થાઓ વચ્ચે નિયમો અનુસાર વહેંચવામાં આવે છે.
આ ડિજિટલ પેમેન્ટ નેટવર્કને ચલાવનાર મુખ્ય ખેલાડીઓમાં દેશના અગ્રણી બેંકો, પેમેન્ટ ગેટવે અને લોકપ્રિય UPI એપ્સ (જેમ કે PhonePe, Google Pay વગેરે) સામેલ છે. નાણામંત્રીએ ઉમેર્યું કે આ MDR નો નિર્ણય કોઈ એકાએક સરકારી આદેશથી નથી લેવાયો, પરંતુ તેમાં સામેલ તમામ સંબંધિત પક્ષો અને સંસ્થાઓની પરસ્પર સહમતિથી લેવામાં આવ્યો છે.
કઈ-કઈ સંસ્થાઓ વચ્ચે વહેંચાય છે આ રકમ?
આખી સિસ્ટમ કેવી રીતે કામ કરે છે તેની સ્પષ્ટતા કરતા તેમણે જણાવ્યું કે, ૨,૦૦૦ રૂપિયાથી વધુના ટ્રાન્ઝેક્શન પર લાગતા આ ચાર્જમાંથી થતી કમાણી મુખ્યત્વે ચાર મહત્વના પક્ષો વચ્ચે વહેંચવામાં આવે છે: ૧. NPCI (નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા) ૨. ગ્રાહક અને વેપારીની બેંકો ૩. POS મશીન પ્રોવાઇડર્સ (જે વેપારીઓને મશીન પૂરું પાડે છે) ૪. મર્ચન્ટ બેંક
જ્યારે તમે UPI દ્વારા કોઈ દુકાનદારને પેમેન્ટ કરો છો, ત્યારે માત્ર એક સેકન્ડમાં તમારા બેંક ખાતામાંથી પૈસા કપાઈને સામેવાળા વેપારીના બેંક ખાતા સુધી સુરક્ષિત રીતે પહોંચી જાય છે. આ સરળ દેખાતી પ્રક્રિયા પાછળ હકીકતમાં એક ખૂબ જ મોટું અને ટેક્નોલોજીથી સજ્જ નેટવર્ક કામ કરી રહ્યું હોય છે.
આ નેટવર્કને ચલાવવા અને સુરક્ષિત રાખવા માટે કેમ જરૂરી છે ફંડ?
આજના સમયમાં ભારતમાં UPI ટ્રાન્ઝેક્શન્સે દરરોજ નવા-નવા રેકોર્ડ તોડી રહ્યા છે. કરોડો લોકો રોજબરોજ ચાની દુકાનથી લઈને મોંઘા મોલ સુધી UPI નો ઉપયોગ કરે છે. આટલા વિશાળ સ્તર પર કરોડો ટ્રાન્ઝેક્શનને મેનેજ કરવા માટે નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (NPCI), બેંકો, સ્પૉન્સર બેંકો અને પેમેન્ટ ગેટવે દિવસ-રાત કામ કરે છે.
MDR ના આ માધ્યમથી એકત્ર થતી રકમનો ઉપયોગ આ ભારે-ભરખમ અને જટિલ ટેકનોલોજીકલ નેટવર્કને સતત ચાલુ રાખવા, તેની જાળવણી (Maintenance) કરવા અને તેની સુરક્ષા (Cyber Security) ને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે કરવામાં આવે છે. આજની ડિજિટલ દુનિયામાં સાયબર ફ્રોડ અને હેકિંગના જોખમો ખૂબ વધી ગયા છે, તેથી યુઝર્સના પૈસા સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત રહે અને કોઈ છેતરપિંડીનો ભોગ ન બને તે માટે આ સિસ્ટમને અપડેટ રાખવી અનિવાર્ય છે.
