ગામમાં રસ્તા પર ખાડા, કચરો કે પાણી ભરાય તો જવાબદાર કોણ? સરપંચથી ગ્રામસભા સુધી જાણો કોની કેટલી જવાબદારી
ગામમાં રસ્તા પર મોટા ખાડા પડી ગયા હોય, ગટરની સફાઈ ન થતી હોય, પીવાનું પાણી નિયમિત ન આવતું હોય અથવા વરસાદ પડ્યા પછી રસ્તાઓ પર પાણી ભરાઈ જતું હોય ત્યારે સામાન્ય રીતે લોકોનો પહેલો સવાલ હોય છે—આ સમસ્યા ઉકેલશે કોણ?
ઘણી વખત લોકો સીધા સરપંચ પાસે ફરિયાદ લઈને જાય છે. કારણ પણ સ્વાભાવિક છે. સરપંચ ગામમાંથી જ ચૂંટાઈને આવે છે અને ગ્રામ પંચાયતનું નેતૃત્વ કરે છે. પરંતુ ગામની દરેક સમસ્યાની જવાબદારી માત્ર સરપંચની જ હોય એવું જરૂરી નથી.
ગામના વહીવટમાં સરપંચ, ગ્રામ પંચાયત, ગ્રામસભા, પંચાયત સચિવ અને વિવિધ સરકારી વિભાગોની અલગ-અલગ ભૂમિકા હોય છે. કઈ સમસ્યા માટે કોને જવાબદાર ગણવા અને ક્યાં ફરિયાદ કરવી તે સમજવા માટે ગામની સ્થાનિક શાસન વ્યવસ્થાને સમજવી જરૂરી છે.
ગામનો સૌથી મહત્વનો ચૂંટાયેલો પ્રતિનિધિ કોણ?
ભારતના ગામડાઓમાં સ્થાનિક સ્વરાજ્યની વ્યવસ્થાનો સૌથી જાણીતો ચહેરો સરપંચ છે. ગ્રામજનો મતદાન કરીને સરપંચ અને પંચાયતના અન્ય સભ્યોને ચૂંટે છે.
સરપંચ ગ્રામ પંચાયતનું નેતૃત્વ કરે છે. ગામના વિકાસ માટેની વિવિધ યોજનાઓ, સ્થાનિક કામો અને પંચાયત સાથે જોડાયેલા નિર્ણયો માટે સરપંચની ભૂમિકા મહત્વપૂર્ણ હોય છે.
પરંતુ અહીં એક ગેરસમજ દૂર કરવી જરૂરી છે. સરપંચ ગામનો ‘એકમાત્ર માલિક’ નથી. પંચાયત એક સંસ્થાકીય વ્યવસ્થા છે અને તેમાં ચૂંટાયેલા સભ્યો, પંચાયતના કર્મચારીઓ તથા ઉપરના વહીવટી તંત્રની પણ ભૂમિકા હોય છે.
એટલે ગામમાં કોઈ કામ ન થયું હોય ત્યારે માત્ર સરપંચને જ દરેક બાબત માટે જવાબદાર ગણવાથી સમગ્ર વ્યવસ્થા સમજાતી નથી.
પંચાયત સચિવનું કામ શું હોય છે?
ગામની પંચાયત વ્યવસ્થામાં ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ સાથે સરકારી વહીવટી કર્મચારીઓ પણ કામ કરે છે. ઘણા રાજ્યોમાં પંચાયત સચિવ અથવા સમાન જવાબદારી ધરાવતા કર્મચારી પંચાયતના દસ્તાવેજો, રેકોર્ડ, બેઠકની કાર્યવાહી અને વિવિધ વહીવટી કામગીરીમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
સરપંચ લોકો દ્વારા ચૂંટાયેલો પ્રતિનિધિ છે, જ્યારે પંચાયત સાથે જોડાયેલા કેટલાક કર્મચારીઓ સરકારી તંત્રનો ભાગ હોય છે.
આ તફાવત શહેરની વ્યવસ્થા સમજવામાં પણ મદદ કરે છે. જેમ શહેરમાં મેયર ચૂંટાયેલો રાજકીય પ્રતિનિધિ છે અને મ્યુનિસિપલ કમિશનર વહીવટી તંત્રનો અધિકારી છે, તેમ ગામમાં પણ ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિ અને સરકારી વહીવટી કર્મચારીની ભૂમિકાઓ અલગ હોઈ શકે છે.
ગામના દરેક મતદારની પણ જવાબદારી છે
ગામની સ્થાનિક સરકારની વ્યવસ્થામાં ગ્રામસભાનું વિશેષ મહત્વ છે.
ગ્રામસભા કોઈ અલગ ચૂંટણીથી બનતી સમિતિ નથી. ગામની મતદાર યાદીમાં નોંધાયેલા લોકો ગ્રામસભાના સભ્યો હોય છે. એટલે તમે ગામના મતદાર છો તો ગ્રામસભાનો હિસ્સો પણ છો.
આ વ્યવસ્થાનો મુખ્ય વિચાર એ છે કે ગામના વિકાસને લગતા મહત્વના મુદ્દાઓ પર ગ્રામજનો સીધી રીતે ચર્ચા કરી શકે. પંચાયત દ્વારા કરવામાં આવતા કામો, યોજનાઓ અને સ્થાનિક વિકાસ સાથે જોડાયેલા મુદ્દાઓ અંગે ગ્રામસભામાં ચર્ચા થવાની જોગવાઈ છે.
આથી ગ્રામસભા માત્ર સરકારી કાગળ પરનું નામ નથી. જો ગ્રામજનો સક્રિય રીતે તેમાં ભાગ લે તો તે સ્થાનિક શાસન પર નજર રાખવાનું એક મહત્વપૂર્ણ માધ્યમ બની શકે છે.
73મા બંધારણીય સુધારાએ શું બદલ્યું?
ભારતમાં સ્થાનિક સ્વરાજ્યને બંધારણીય આધાર આપવાની દિશામાં 1992નું 73મું બંધારણીય સુધારણું ખૂબ મહત્વનું પગલું હતું.
આ સુધારા પછી પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓને બંધારણીય માન્યતા મળી અને ગામડાના સ્થાનિક શાસન માટે ત્રણ સ્તરની વ્યવસ્થાને મજબૂત બનાવવાનો પ્રયાસ થયો.
ગ્રામ પંચાયત ઉપરાંત મધ્યમ સ્તરે પંચાયત સમિતિ અને જિલ્લા સ્તરે જિલ્લા પંચાયત જેવી વ્યવસ્થા પણ પંચાયતી રાજના માળખાનો ભાગ છે.
આ સુધારામાં પંચાયતોને સ્થાનિક વિકાસ સાથે જોડાયેલા અનેક વિષયો સોંપવાની દિશા નક્કી કરવામાં આવી હતી. અગિયારમી અનુસૂચિમાં કુલ 29 વિષયોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.
તેમાં કૃષિ, ગ્રામ વિકાસ, પીવાનું પાણી, રસ્તા, આરોગ્ય, શિક્ષણ, ગરીબી નિવારણ સહિતના વિવિધ વિષયોનો સમાવેશ થાય છે.
પરંતુ અહીં પણ એક મહત્વની વાત છે—બંધારણમાં વિષયોનો ઉલ્લેખ હોવો અને દરેક રાજ્યમાં પંચાયતને તે તમામ બાબતો પર સંપૂર્ણ વહીવટી તથા નાણાકીય સત્તા મળવી, બંને એકસરખી બાબત નથી.
તો રસ્તાના ખાડા માટે કોણ જવાબદાર?
હવે મૂળ સવાલ પર આવીએ.
જો ગામના આંતરિક રસ્તા પર ખાડા પડી ગયા હોય, તો પ્રથમ સ્તરે ગ્રામ પંચાયત સમક્ષ મુદ્દો રજૂ કરી શકાય છે. પરંતુ ખરેખર રસ્તો કઈ સંસ્થા હેઠળ આવે છે તે તપાસવું જરૂરી છે.
કારણ કે દરેક રસ્તો ગ્રામ પંચાયતનો જ હોય એવું નથી.
કેટલાક રસ્તા પંચાયતના હોઈ શકે, જ્યારે કેટલાક રસ્તા તાલુકા પંચાયત, જિલ્લા પંચાયત, રાજ્ય સરકારના માર્ગ અને મકાન વિભાગ અથવા અન્ય સંબંધિત એજન્સી હેઠળ આવી શકે છે.
એટલે માત્ર “રસ્તો ગામમાં છે એટલે સરપંચ જ જવાબદાર” એવો સીધો નિષ્કર્ષ કાઢી શકાય નહીં.
સૌથી પહેલા રસ્તો કયા વિભાગના હસ્તક છે તે જાણવું જરૂરી છે. ત્યારબાદ યોગ્ય અધિકારી અથવા વિભાગ સમક્ષ ફરિયાદ કરવાથી સમસ્યાના ઉકેલની શક્યતા વધે છે.
પાણી ભરાય તો શું કરવું?
વરસાદ પછી ગામના રસ્તા પર પાણી ભરાવું એ પણ ઘણી જગ્યાએ જોવા મળતી સમસ્યા છે.
આ સમસ્યા પાછળ નાળાની અપૂરતી વ્યવસ્થા, ગટર સફાઈનો અભાવ, વરસાદી પાણીના નિકાલની વ્યવસ્થા ન હોવી અથવા રસ્તાની ઊંચાઈ-નીચાઈ જેવા વિવિધ કારણો હોઈ શકે છે.
જો પાણી ભરાવાની સમસ્યા પંચાયત વિસ્તારની સ્થાનિક ડ્રેનેજ વ્યવસ્થા સાથે જોડાયેલી હોય તો ગ્રામ પંચાયત સમક્ષ ફરિયાદ કરી શકાય છે.
પરંતુ જો કોઈ મોટી ડ્રેનેજ યોજના, મુખ્ય માર્ગ અથવા અન્ય સરકારી ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સાથે સમસ્યા જોડાયેલી હોય તો અન્ય વિભાગ પણ જવાબદાર હોઈ શકે છે.
અટલે સમસ્યાનું મૂળ કારણ શોધવું સૌથી પહેલું પગલું છે.
ગામમાં કચરો કોણ ઉઠાવશે?
ગામમાં કચરો જમા થતો હોય, નિયમિત સફાઈ ન થતી હોય અથવા જાહેર જગ્યાઓ પર ગંદકી જોવા મળે તો સ્થાનિક સ્વચ્છતા વ્યવસ્થા અંગે પંચાયતનો સંપર્ક કરવો સ્વાભાવિક પહેલું પગલું છે.
ઘણા ગામોમાં સફાઈ, કચરો એકત્રિત કરવો અને જાહેર સ્થળોની જાળવણી જેવી કામગીરી સ્થાનિક સંસ્થાઓ મારફતે કરવામાં આવે છે. જોકે આ વ્યવસ્થા રાજ્ય અને સ્થાનિક સંસ્થા પ્રમાણે બદલાઈ શકે છે.
એટલે જો ફરિયાદ કર્યા પછી પણ સમસ્યા યથાવત રહે તો પંચાયતના સંબંધિત રેકોર્ડમાં ફરિયાદ નોંધાઈ છે કે નહીં અને કયા વિભાગને કામ સોંપાયું છે તેની માહિતી મેળવવી ઉપયોગી બની શકે છે.
પંચાયત પાસે પૈસા ન હોય તો શું?
ગામના વિકાસ અંગે ચર્ચા કરતી વખતે એક બાબત ઘણી વખત ભૂલી જવાય છે—પૈસા વગર કોઈ પણ સ્થાનિક સંસ્થા મોટું કામ કરી શકતી નથી.
પંચાયતને વિવિધ સ્ત્રોતોથી નાણાં મળી શકે છે. તેમાં રાજ્ય સરકાર અને કેન્દ્ર સરકારની યોજનાઓ, અનુદાન, સ્થાનિક આવક વગેરેનો સમાવેશ થઈ શકે છે.
પરંતુ દરેક પંચાયતની નાણાકીય ક્ષમતા સમાન હોતી નથી.
કેટલાક વિકાસ કામો માટે ઉપરના સ્તરની મંજૂરી અને ફંડની જરૂર પડી શકે છે. એટલે સરપંચ કામ કરવા તૈયાર હોવા છતાં પણ ફંડ ઉપલબ્ધ ન હોય તો કામમાં વિલંબ થઈ શકે છે.
આ જ કારણસર ગામના વિકાસ માટે માત્ર ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વહીવટી તંત્રની ભૂમિકા મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.
મહિલાઓની ભૂમિકા પણ મહત્વની બની
73મા બંધારણીય સુધારાની સૌથી નોંધપાત્ર બાબતોમાંની એક સ્થાનિક સ્વરાજ્ય સંસ્થાઓમાં મહિલાઓ માટે અનામત જોગવાઈ છે.
બંધારણીય જોગવાઈ મુજબ પંચાયતોમાં ઓછામાં ઓછી એક તૃતીયાંશ બેઠકો મહિલાઓ માટે અનામત રાખવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ અનેક રાજ્યોએ મહિલાઓ માટેનું અનામત વધારીને 50 ટકા સુધી કર્યું છે.
આના કારણે લાખો મહિલાઓ સ્થાનિક શાસન સાથે સીધી રીતે જોડાઈ છે.
પરંતુ માત્ર ચૂંટણીમાં બેઠક અનામત રાખવાથી મહિલાઓને વાસ્તવિક સત્તા મળી જાય તે જરૂરી નથી.
કેટલાક વિસ્તારોમાં ચૂંટાયેલી મહિલા પ્રતિનિધિના સ્થાને તેના પતિ અથવા પરિવારના અન્ય સભ્યો વહીવટી નિર્ણયોમાં દખલ કરે છે. આ ઘટનાને સામાન્ય રીતે “સરપંચ પતિ” જેવી ઓળખથી ચર્ચવામાં આવે છે.
પરંતુ બીજી તરફ અનેક મહિલાઓ પોતાના ગામમાં સક્રિય નેતૃત્વ પણ આપી રહી છે. તેથી સમગ્ર મહિલા પ્રતિનિધિત્વને એક જ નજરે જોવાને બદલે સ્થાનિક પરિસ્થિતિ સમજવી જરૂરી છે.
ગ્રામસભામાં હાજરી કેમ મહત્વની છે?
ગામની સમસ્યાઓ અંગે ચર્ચા કરતી વખતે લોકો ઘણીવાર કહે છે કે “સરકાર કંઈ કરતી નથી” અથવા “સરપંચ ધ્યાન આપતા નથી.”
પરંતુ સ્થાનિક લોકશાહીમાં નાગરિકોની ભૂમિકા પણ એટલી જ મહત્વની છે.
ગ્રામસભા એ એવી જગ્યા છે જ્યાં ગામના મતદારો સ્થાનિક વિકાસ અને પંચાયતની કામગીરી અંગે ચર્ચા કરી શકે છે. જો ગ્રામજનો મોટી સંખ્યામાં હાજર રહે, પ્રશ્નો પૂછે અને યોજનાઓ અંગે માહિતી માંગે તો સ્થાનિક સંસ્થાની જવાબદારી વધુ સ્પષ્ટ બની શકે છે.
પરંતુ જો ગ્રામસભામાં લોકો હાજર જ ન રહે તો સ્થાનિક નિર્ણય પ્રક્રિયામાં નાગરિકોની સીધી ભાગીદારી નબળી પડી જાય છે.
એટલે ગામની સમસ્યા ઉકેલવાની શરૂઆત માત્ર ફરિયાદથી નહીં, પરંતુ ગ્રામસભામાં ભાગ લેવાથી પણ થઈ શકે છે.
માત્ર સરપંચને દોષ આપવો યોગ્ય છે?
ગામમાં રસ્તો ખરાબ હોય, પાણીની સમસ્યા હોય કે કચરો ન ઉઠતો હોય ત્યારે સરપંચને પ્રશ્ન કરવો સ્વાભાવિક છે. પરંતુ દરેક સમસ્યામાં એક જ જવાબદાર વ્યક્તિ હોય એવું માનવું વ્યવહારિક નથી.
કામ કયા વિભાગ હેઠળ આવે છે, પંચાયત પાસે કેટલી સત્તા છે, ફંડ મળ્યું છે કે નહીં, ટેન્ડર અથવા મંજૂરીની જરૂર છે કે નહીં અને કામ માટે કઈ સરકારી એજન્સી જવાબદાર છે—આ તમામ બાબતો તપાસવી પડે છે.
સ્થાનિક સરકારની વ્યવસ્થા ઘણી સ્તરો ધરાવે છે. તેથી સમસ્યાનો ઉકેલ પણ ઘણી વખત એકથી વધુ સંસ્થાઓના સહકારથી આવે છે.
તમારા ગામમાં સમસ્યા હોય તો શું કરી શકો?
જો ગામમાં લાંબા સમયથી કોઈ સમસ્યા છે તો સૌથી પહેલાં તેની યોગ્ય રીતે નોંધ કરાવવી જરૂરી છે.
રસ્તો, પાણી, ગટર, સ્ટ્રીટ લાઇટ, સફાઈ કે અન્ય સ્થાનિક સુવિધા અંગે ગ્રામ પંચાયતને લેખિતમાં જાણ કરી શકાય છે. ફરિયાદનો રેકોર્ડ રાખવો પણ મહત્વપૂર્ણ છે.
ત્યારબાદ ગ્રામસભામાં આ મુદ્દો ઉઠાવી શકાય છે. જો કામ ગ્રામ પંચાયતની સીમા બહારનું હોય તો સંબંધિત તાલુકા અથવા જિલ્લા કક્ષાના વિભાગ સુધી મુદ્દો લઈ જઈ શકાય છે.
સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે “કોણ જવાબદાર?” પૂછવા સાથે “આ કામ કયા વિભાગના હસ્તક છે?” એ પણ પૂછવું.
ગામની સરકાર માત્ર સરપંચ નથી
છેલ્લે વાત એટલી જ છે કે ગામનું શાસન કોઈ એક વ્યક્તિ ચલાવતી વ્યવસ્થા નથી.
સરપંચ ચૂંટાયેલું નેતૃત્વ આપે છે, પંચાયતના સભ્યો સાથે મળીને સ્થાનિક નિર્ણય પ્રક્રિયામાં ભાગ લે છે, સરકારી કર્મચારીઓ વહીવટી કામગીરીમાં મદદ કરે છે, ઉપરના સ્તરની પંચાયતો અને સરકારી વિભાગો પોતાની જવાબદારીઓ નિભાવે છે અને સૌથી મહત્વની વાત—ગ્રામસભા દ્વારા સામાન્ય મતદારોને પણ સ્થાનિક લોકશાહીમાં સીધી ભૂમિકા મળે છે.
તેથી તમારા ગામમાં રસ્તા પર ખાડા હોય, પાણી ભરાતું હોય કે કચરાની સમસ્યા હોય તો માત્ર ફરિયાદ કરીને અટકી જવાને બદલે પહેલા જાણો કે આ કામ કયા વિભાગની જવાબદારી છે, પંચાયત પાસે કેટલી સત્તા અને ફંડ છે અને ગ્રામસભામાં આ મુદ્દો ક્યારે ચર્ચાશે.
કારણ કે સ્થાનિક લોકશાહીનો અર્થ માત્ર પાંચ વર્ષે એક વખત મતદાન કરવાનો નથી. ગામમાં શું કામ થશે, પૈસા ક્યાં ખર્ચાશે અને વિકાસની પ્રાથમિકતા શું હશે—આ બાબતોમાં ગ્રામજનોની ભાગીદારી પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે.
અને કદાચ હવે સવાલ તમારા માટે છે—તમારા ગામમાં છેલ્લી ગ્રામસભા ક્યારે મળી હતી? તમે તેમાં હાજર રહ્યા હતા?
