UPI: દુનિયાને રસ્તો બતાવ્યો, પરંતુ હવે તમારા ખર્ચાઓ પૂરા કરવાના પડકારનો સામનો કરી રહ્યો છે
ભારતની સ્વદેશી ડિજિટલ ચુકવણી સિસ્ટમ ‘યુનિફાઈડ પેમેન્ટ્સ ઈન્ટરફેસ’ (UPI) એ સમગ્ર વિશ્વમાં નાણાકીય ક્ષેત્રે એક અદ્ભુત ક્રાંતિ સર્જી છે. ચાની નાની લારી, શાકભાજીના ગલ્લા, ઓટો રિક્ષાથી લઈને મોટા સુપરમાર્કેટ અને શ્રિમંત મોલ સુધી આજે રોકડ ચૂકવવાને બદલે ક્યુઆર કોડ સ્કેન કરીને ક્ષણવારમાં પૈસા ટ્રાન્સફર થઈ જાય છે. મિત્રને નાણાં મોકલવા હોય કે ઘરનું વીજળી બિલ ભરવું હોય, UPI એ ભારતીયોના રોજિંદા જીવનમાંથી રોકડ પરની નિર્ભરતા લગભગ નાબૂદ કરી દીધી છે.
નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા (NPCI) દ્વારા સંચાલિત આ સિસ્ટમ બે બેંક ખાતાઓ વચ્ચે સીધા અને તાત્કાલિક ટ્રાન્સફરની મંજૂરી આપે છે. જોકે, સફળતાના શિખરો સર કર્યા બાદ હવે UPI એક અત્યંત જટિલ અને અનોખા આર્થિક પડકારનો સામનો કરી રહ્યું છે. સવાલ એ ઊભો થઈ રહ્યો છે કે, કરોડો નાગરિકો માટે સંપૂર્ણપણે મફત રહેલી આ વિશાળ ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમ ચલાવવાનો કરોડો રૂપિયાનો દૈનિક ખર્ચ આખરે કોણ ઉઠાવશે?
UPI નો વાસ્તવિક ખર્ચ કેટલો છે?
‘ધ ઈકોનોમિસ્ટ’ ના એક તાજેતરના વૈશ્વિક અહેવાલ અનુસાર, ભારતમાં સરેરાશ યુઝર જ્યારે પણ UPI મારફતે કોઈ વ્યક્તિ કે વેપારીને ચૂકવણી કરે છે, ત્યારે તેના પર કોઈ વધારાની ફી કે ચાર્જ હોતો નથી. આ ઝીરો-ચાર્જ નીતિને કારણે જ દેશમાં ડિજિટલ પેમેન્ટનો વ્યાપ રોકેટની ગતિએ વધ્યો છે.
પરંતુ પડદા પાછળનું ગણિત અલગ છે. દરેક નાના-મોટા UPI ટ્રાન્ઝેક્શન પાછળ ભારે ટેકનોલોજી, હાઇ-સ્પીડ સર્વર્સ, બેંકિંગ સિસ્ટમનું કનેક્ટિવિટી મોડેલ, સાયબર સુરક્ષા, છેતરપિંડી અટકાવવાના ટૂલ્સ અને ડિજિટલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો મોટો આર્થિક ખર્ચ થાય છે. વપરાશકર્તા માટે સ્ક્રીન પર ‘સક્સેસ’ લખાઈ આવવું મફત લાગે છે, પરંતુ બેંકો અને પેમેન્ટ એપ્લિકેશન્સ માટે તે કિંમતી સાબિત થાય છે.
UPI ની ઇકોસિસ્ટમ અને ખર્ચનું ગણિત
UPI એ માત્ર કોઈ એક જ ડિજિટલ એપ નથી, પરંતુ તેમાં દેશની જાહેર અને ખાનગી બેંકો, થર્ડ પાર્ટી પેમેન્ટ એપ્સ, નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા (NPCI) અને આઈટી ટેકનોલોજી કંપનીઓનું એક વિશાળ નેટવર્ક સામેલ છે.
દરરોજ અબજો રૂપિયાના લાખો વ્યવહારોને અટક્યા વિના પ્રક્રિયા કરવા માટે ઉચ્ચ સ્તરના ટેકનિકલ માળખાની જરૂર પડે છે. આ ઉપરાંત, ૨૪ કલાક અને ૩૬૫ દિવસ સિસ્ટમને ડાઉન થયા વગર ચાલુ રાખવી, સાયબર ફ્રોડથી ગ્રાહકોના નાણાં બચાવવા અને ગ્રાહક સેવા આપવા માટે સતત મોટું રોકાણ કરવું પડે છે. જેમ જેમ UPI વાપરનારાઓની સંખ્યા વધી રહી છે, તેમ તેમ આ નેટવર્કની જાળવણીનો ખર્ચ પણ દિન-પ્રતિદિન વધતો જાય છે.
સુવિધાયુક્ત આવક મોડેલનો અભાવ
હાલમાં સામાન્ય બેંક-ખાતા આધારિત ટ્રાન્ઝેક્શન માટે યુઝર્સ પાસેથી કોઈ ફી લેવામાં આવતી નથી. વેપારીઓ પાસેથી લેવાતો મર્ચેન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) પણ UPI માં વ્યાપક અપનાવ પ્રોત્સાહિત કરવા માટે મોટા ભાગે શૂન્ય કે મર્યાદિત રાખવામાં આવ્યો હતો. પરંતુ હવે સમગ્ર સિસ્ટમ સામે સવાલ એ છે કે આટલા મોટા આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરના નેટવર્કને લાંબા ગાળા સુધી નાણાકીય રીતે ટકાઉ કેવી રીતે રાખવું?
શું સામાન્ય ગ્રાહકો પર ચાર્જ લાદવામાં આવશે?
દરેક સામાન્ય નાગરિકના મનમાં હાલ એ જ ચિંતા છે કે શું હવેથી UPI મારફતે દૂધની થેલી ખરીદવા પર પણ ફી ચૂકવવી પડશે? નિષ્ણાતોના મતે, હાલમાં સામાન્ય વપરાશકર્તા પર દરેક નાના વ્યવહાર માટે ફી લાદવાની કોઈ શક્યતા નથી.
પરંતુ સરકાર, રિઝર્વ બેંક અને નિયમનકારો હાલમાં એક એવા સંતુલિત રેવન્યુ મોડેલ પર વિચારણા કરી રહ્યા છે જ્યાં પેમેન્ટ કંપનીઓ અને બેંકોને યોગ્ય કમાણી થઈ શકે જેથી તેઓ નવી ટેકનોલોજીમાં રોકાણ કરી શકે. તે જ સમયે, એ બાબતની ખાસ કાળજી રાખવામાં આવી રહી છે કે નાના દુકાનદારો, ફેરિયાઓ અને સામાન્ય ગ્રાહકો પર આનો વધારાનો બોજ ન પડે અને દેશમાં ડિજિટલ ઈન્ડિયાની ગતિ ધીમી ન પડે.
