સુપ્રીમ કોર્ટે UPI ચાર્જ પર તાત્કાલિક રોક લગાવવાનો ઇનકાર કર્યો, કેન્દ્ર સરકાર અને NPCI ને નોટિસ પાઠવી માગ્યો સ્પષ્ટ જવાબ
દેશમાં ડિજિટલ પેમેન્ટ ક્ષેત્રે સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લેવાતા યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (UPI) પર ચોક્કસ રકમના વેપારી ચાર્જિસ (MDR) લાગુ કરવાના નિર્ણય સામે દાખલ થયેલી અરજી પર સુપ્રીમ કોર્ટે મહત્વનો આદેશ આપ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે આ નવા ચાર્જિસની પ્રક્રિયા પર તાત્કાલિક રોક લગાવવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરી દીધો છે. જોકે, અદાલતે આ બાબતને ગંભીરતાથી લેતા કેન્દ્ર સરકાર, UPI સ્ટીયરિંગ કમિટી અને નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (NPCI) ને કારણ દર્શક નોટિસ પાઠવી છે અને ચાર અઠવાડિયાની અંદર વિગતવાર જવાબ રજૂ કરવા આદેશ આપ્યો છે.
ચીફ જસ્ટિસ સૂર્યકાંત, જસ્ટિસ જોયમાલ્યા બાગચી અને જસ્ટિસ વી. મોહનાની બનેલી ખંડપીઠ વકીલ અંજન દત્તા દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી જનહિત અરજી (PIL) પર સુનાવણી કરી રહી હતી. આ અરજીમાં રૂપિયા ૨,૦૦૦ થી વધુના આર્થિક મર્ચન્ટ વ્યવહારો પર મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) વસૂલવાની કાયદેસરતા અને પારદર્શિતાને પડકારવામાં આવી છે.
કોર્ટ રૂમમાં કાનૂની દલીલો અને બેંચના તીખા સવાલો
સુનાવણી દરમિયાન કેન્દ્ર સરકાર વતી હાજર રહેલા એડિશનલ સોલિસિટર જનરલ (ASG) એન. વેંકટરામને કોર્ટને માહિતી આપી હતી કે આ પ્રસ્તાવિત શુલ્ક ૧૫ ઓક્ટોબરથી અમલમાં મૂકવાની યોજના છે. તેમણે સ્પષ્ટતા કરતા જણાવ્યું હતું કે દેશના લગભગ ૯૬ ટકા વ્યવહારો આ નવા શુલ્કમાંથી સંપૂર્ણપણે મુક્ત રહેશે. આ ઉપરાંત, રેલવે, વીમા અને ઈંધણ જેવી આવશ્યક સેવાઓ માટે માત્ર રૂપિયા ૫ નો ટોકન ચાર્જ નક્કી કરવામાં આવ્યો છે.
ASG એ દલીલ કરી હતી કે આ કોઈ સરકાર દ્વારા લાદવામાં આવેલો ટેક્સ કે ફી નથી, અને સરકાર આમાંથી એક પણ રૂપિયો મેળવવાની નથી. આ બેંકો અને પેમેન્ટ એગ્રીગેટર્સ વચ્ચેની આંતરિક સેટલમેન્ટ ફી છે, જે સિસ્ટમની નાણાકીય સ્થિરતા અને પ્રોસેસિંગ ખર્ચને પહોંચી વળવા માટે જરૂરી છે.
સરકારની આ દલીલો સામે જસ્ટિસ સૂર્યકાંતે ટિપ્પણી કરી હતી કે આ બાબતો માત્ર દલીલો સુધી સીમિત ન રહેતા અધિકૃત સોગંદનામા પર રજૂ થવી જોઈએ, કારણ કે આ એક તકનીકી મુદ્દો છે. બીજી તરફ, જસ્ટિસ બાગચીએ આકરો સવાલ ઉઠાવ્યો હતો કે, “જો આ ટેક્સ કે ફી નથી, તો આ ચાર્જ વસૂલવાનો વહીવટી કે કાનૂની આધાર શું છે? ગ્રાહકો કે વેપારીઓને આના બદલામાં કઈ ચોક્કસ સેવા આપવામાં આવી રહી છે?”

શું છે સમગ્ર વિવાદ અને ચાર્જનું ગણિત?
ઉલ્લેખનીય છે કે NPCI એ રૂપિયા ૨,૦૦૦ થી વધુની કિંમતની વેપારી ચૂકવણીઓ (Merchant Payments) પર ૦.૪ ટકાના દરે મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) લાગુ કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. જેમાં રૂપિયા ૭૫,૦૦૦ કે તેથી વધુના મોટા ટ્રાન્ઝેક્શન માટે મહત્તમ કેપિંગ મર્યાદા રૂપિયા ૩૦૦ રાખવામાં આવી છે.
અહીં એ સ્પષ્ટ કરવું જરૂરી છે કે આ શુલ્ક સામાન્ય જનતા કે વ્યક્તિ-થી-વ્યક્તિ (P2P) થતા ટ્રાન્સફર પર લાગુ થશે નહીં. આ નિયમ માત્ર વેપારી ચૂકવણીઓ માટે જ છે.
નાના વેપારીઓને મોટી રાહત
નવા નિયમોમાં નાના દુકાનદારો અને હાઇપરલોકલ વેપારીઓના હિતોનું ધ્યાન રાખવામાં આવ્યું છે. જે નાના વેપારીઓ UPI QR કોડ દ્વારા દર મહિને કુલ રૂપિયા ૧ લાખ સુધીનું ટ્રાન્ઝેક્શન મેળવે છે, તેમને આ શુલ્કમાંથી સંપૂર્ણ મુક્તિ આપવામાં આવી છે. આ સિવાય કૃષિ સામગ્રી, ટેલિકોમ, ઈંધણ અને રેલવે જેવા ક્ષેત્રોમાં મોટા વ્યવહારો પર પણ નિશ્ચિત રકમનો સીમિત ચાર્જ જ લાગશે.

અરજીકર્તાનો આક્ષેપ અને કોર્ટનો વચગાળાનો સ્ટે આપવાનો ઇનકાર
અરજીકર્તાએ દાવો કર્યો છે કે જાન્યુઆરી ૨૦૨૦ થી દેશમાં અમલી ‘ઝીરો-ચાર્જ શાસન’ માં ફેરફાર કરવાનો નિર્ણય પૂરતી જાહેર સલાહ-મશવરા કે કાનૂની ચોકઠાં વગર લેવામાં આવ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે આ તબક્કે નવા નિયમો પર કોઈ વચગાળાનો સ્ટે આપ્યો નથી. આનો સીધો અર્થ એ થાય છે કે ૧૫ ઓક્ટોબરથી લાગુ થનારી નવી ચાર્જ સિસ્ટમ પર હાલ પૂરતો કોઈ કાનૂની રોક નથી અને કેન્દ્ર સરકાર તથા NPCI ના જવાબો આવ્યા બાદ જ કોર્ટ આગળનો નિર્ણય લેશે
