શા માટે અટકી ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેની ઐતિહાસિક વ્યાપાર સમજૂતી? જાણો અમેરિકી સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણયની અસર
ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેના વ્યાપારિક સંબંધો હંમેશા વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે ચર્ચાનો વિષય રહ્યા છે. લાંબા સમયથી જે દ્વિપક્ષીય વ્યાપાર કરાર (Bilateral Trade Agreement) ની રાહ જોવાઈ રહી હતી, તેના પર અત્યારે ‘બ્રેક’ વાગી હોય તેમ જણાય છે. આજે, ૧૬ માર્ચ ૨૦૨૬ના રોજ સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે અમેરિકાની આંતરિક ટેરિફ નીતિમાં ફેરફારને કારણે આ સમજૂતી પર હસ્તાક્ષર કરવામાં થોડો વિલંબ થશે.
અમેરિકી સુપ્રીમ કોર્ટનો નિર્ણય અને નવી ટેરિફ પોલિસીનો અવરોધ
ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે આ મહત્વપૂર્ણ વ્યાપાર કરાર માર્ચ ૨૦૨૬માં જ પૂર્ણ થવાની ધારણા હતી, પરંતુ અમેરિકી સુપ્રીમ કોર્ટના એક સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદાએ આખી સ્થિતિ બદલી નાખી છે. કોર્ટે અગાઉના પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ દ્વારા લાદવામાં આવેલા કેટલાક ટેરિફને ગેરબંધારણીય જાહેર કરીને રદ કરી દીધા છે. આ નિર્ણયને કારણે અમેરિકાનું જૂનું ટેરિફ માળખું તૂટી પડ્યું છે અને હવે વોશિંગ્ટન વહીવટીતંત્ર નવી ટેરિફ નીતિ તૈયાર કરી રહ્યું છે.
વાણિજ્ય સચિવ રાજેશ અગ્રવાલના જણાવ્યા અનુસાર, જ્યાં સુધી અમેરિકા તેની નવી ટેરિફ સ્ટ્રક્ચરને અંતિમ રૂપ નહીં આપે ત્યાં સુધી આ કરાર પર સહી કરી શકાય તેમ નથી. હાલમાં, અમેરિકા ‘ટ્રેડ એક્ટ ૧૯૭૪’ ની કલમ ૧૨૨ હેઠળ અસ્થાયી ધોરણે ૧૦ ટકા ટેરિફ લગાવી રહ્યું છે, જે આગામી પાંચ મહિના સુધી અમલમાં રહી શકે છે. ભારત માટે આ કરાર ખૂબ જ મહત્વનો છે કારણ કે અમેરિકા આપણું સૌથી મોટું નિકાસ બજાર છે. ટેરિફમાં અનિશ્ચિતતાને કારણે ભારતીય નિકાસકારોને કિંમતો નક્કી કરવામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે, તેથી બંને દેશો અત્યારે એક સ્થિર માળખાની રાહ જોઈ રહ્યા છે.
પશ્ચિમ એશિયાનો તણાવ અને ભારતની નિકાસ સામેના પડકારો
વ્યાપાર કરારમાં વિલંબની સાથે સાથે ભારત સામે બીજો મોટો પડકાર પશ્ચિમ એશિયા (Middle East) માં વધતો જતો ભૌગોલિક તણાવ છે. અમેરિકા, ઇઝરાયેલ અને ઈરાન વચ્ચેના સંભવિત સંઘર્ષની સીધી અસર ભારતના વિદેશ વ્યાપાર પર પડી રહી છે. ખાસ કરીને અખાતી દેશો સાથેના આયાત-નિકાસના વ્યવહારો લોજિસ્ટિક્સની સમસ્યાઓનો સામનો કરી રહ્યા છે. દરિયાઈ માર્ગે જહાજોની અવરજવર જોખમી બની છે અને એર કાર્ગોના દરોમાં પણ વધારો જોવા મળ્યો છે.
ભારત સરકાર આ પરિસ્થિતિને ગંભીરતાથી લઈ રહી છે. જો પશ્ચિમ એશિયાના માર્ગો પ્રભાવિત થાય, તો તેની અસર ખાડી દેશોમાં મોકલવામાં આવતા ચોખા, મસાલા અને એન્જિનિયરિંગ સામાન પર પડી શકે છે. જોકે, સરકાર આ નુકસાનની ભરપાઈ કરવા માટે અન્ય બજારો જેમ કે યુરોપ અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની વ્યૂહરચના બનાવી રહી છે. સરકારને આશા છે કે આ મુશ્કેલીઓ છતાં ભારતનો કુલ નિકાસ લક્ષ્યાંક ૮૬૦ અબજ ડોલર સુધી પહોંચી શકે છે. નિકાસકારોને રાહત આપવા માટે સરકાર ટૂંક સમયમાં નવા પ્રોત્સાહનોની જાહેરાત પણ કરી શકે છે.
ભારત-અમેરિકા સંબંધોનું ભવિષ્ય અને વ્યાપાર વ્યૂહરચના
ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેની વાતચીત અટકી નથી, માત્ર ધીમી પડી છે. ૨૦ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ના રોજ અમેરિકી સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણય બાદ બંને પક્ષો હવે એવા કરાર પર કામ કરી રહ્યા છે જે પરસ્પર હિતો પર આધારિત હોય. ભારત ઈચ્છે છે કે અમેરિકા ભારતીય કૃષિ ઉત્પાદનો અને ટેક્સટાઈલ માટે વધુ બજાર આપે, જ્યારે અમેરિકા તેની ટેકનોલોજી અને ડેરી ઉત્પાદનો માટે ભારતમાં સરળ પ્રવેશ ઈચ્છે છે.
રાજેશ અગ્રવાલે આશા વ્યક્ત કરી છે કે અમેરિકાની નવી નીતિ જાહેર થતાં જ વ્યાપાર મંત્રણા ફરી વેગ પકડશે. ભારતની રણનીતિ સ્પષ્ટ છે: જો એક બજારમાં અસ્થિરતા આવે, તો બીજા બજારમાં નિકાસ વધારીને સંતુલન જાળવવું. નાણાકીય વર્ષના અંત સુધીમાં ભારત મર્ચેન્ડાઈઝ એક્સપોર્ટમાં પોઝિટિવ ગ્રોથ હાંસલ કરવા માટે મક્કમ છે. અમેરિકા સાથેનો આ કરાર માત્ર આર્થિક જ નહીં પણ વ્યૂહાત્મક રીતે પણ ભારતને ચીન સામે એક મજબૂત વિકલ્પ તરીકે સ્થાપિત કરવામાં મદદરૂપ થશે.
