‘ઈરાનના બંદરો પર જશો તો ભોગવવી પડશે ગંભીર કિંમત’.
વિશ્વના સૌથી વ્યસ્ત અને મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગ એવા ‘હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ’ પર અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો સંઘર્ષ હવે એક નવા તબક્કામાં પ્રવેશ્યો છે. ભલે ૮ એપ્રિલ ૨૦૨૬ ના રોજ યુદ્ધવિરામની જાહેરાત થઈ હોય, પરંતુ દરિયાઈ સીમાઓ પર આર્થિક અને લશ્કરી વર્ચસ્વની લડાઈ અટકવાનું નામ નથી લઈ રહી. તાજેતરના અહેવાલો મુજબ, અમેરિકાએ વૈશ્વિક શિપિંગ કંપનીઓને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ચેતવણી આપી છે કે જો તેઓ ઈરાનને આ માર્ગ પસાર કરવા માટે કોઈ પણ પ્રકારનો ‘ટોલ’ કે રકમ ચૂકવશે, તો તેમને યુએસના આકરા પ્રતિબંધોનો સામનો કરવો પડશે.
અમેરિકાની કડક એડવાઈઝરી: OFAC નું એલર્ટ
યુએસ ટ્રેઝરી વિભાગની ‘ઓફિસ ઓફ ફોરેન એસેટ્સ કંટ્રોલ’ (OFAC) એ એક સત્તાવાર નિવેદન બહાર પાડીને જણાવ્યું છે કે, ઈરાની સરકારી સંસ્થાઓને કોઈપણ પ્રકારની ચૂકવણી કરવી એ યુએસ કાયદાનું ઉલ્લંઘન છે. OFAC એ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે માત્ર અમેરિકન નાગરિકો જ નહીં, પરંતુ ઈરાનને સહયોગ આપનારી અન્ય દેશોની કંપનીઓ પણ બ્લેકલિસ્ટ થઈ શકે છે. દરિયાઈ ઉદ્યોગ સાથે સંકળાયેલા સહભાગીઓ અત્યારે ઈરાનના શિપિંગ અને બંદર ક્ષેત્ર સાથે વ્યવહાર કરવા બદલ ‘નોંધપાત્ર જોખમ’ હેઠળ છે.
ઈરાનની નવી વ્યૂહરચના: હોર્મુઝમાં ટોલ વસૂલાત
ઈરાની સંસદના ડેપ્યુટી સ્પીકર હામિદ-રેઝા હાજી બાબેઈએ તાજેતરમાં ચોંકાવનારો દાવો કર્યો હતો કે, દેશે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થતા જહાજો પાસેથી સફળતાપૂર્વક ટોલ વસૂલવાનું શરૂ કરી દીધું છે. તેમણે વધુમાં જણાવ્યું કે આ વસૂલાતમાંથી મળેલી પ્રથમ આવક દેશની કેન્દ્રીય બેંકમાં જમા પણ કરી દેવામાં આવી છે. ઈરાનનો તર્ક છે કે તે આ જળમાર્ગની સુરક્ષા કરી રહ્યું છે, તેથી પસાર થતા જહાજોએ તેનો ચાર્જ ચૂકવવો જોઈએ.
નિષ્ણાતોના મતે, ઈરાન આ ચુકવણીઓ માટે રોકડ, ડિજિટલ કરન્સી (ક્રિપ્ટો), અને ઈરાની દૂતાવાસો દ્વારા કરવામાં આવતા છૂપા વ્યવહારોનો ઉપયોગ કરી રહ્યું છે. અમેરિકાનું લક્ષ્ય ઈરાનના આ આવક સ્ત્રોતોને રોકવાનું છે, ખાસ કરીને પેટ્રોલિયમ અને પેટ્રોકેમિકલ ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલા વ્યવહારો પર તેમની બાજ નજર છે.
પરમાણુ મડાગાંઠ અને ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનું વલણ
રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાનના તાજેતરના વાટાઘાટોના પ્રસ્તાવોને નકારી કાઢ્યા છે. ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રનું માનવું છે કે જ્યાં સુધી ઈરાન તેના પરમાણુ કાર્યક્રમને સંપૂર્ણપણે રોકવા માટે કાયમી અને કડક સમજૂતી પર હસ્તાક્ષર નહીં કરે, ત્યાં સુધી આર્થિક અને લશ્કરી દબાણ ચાલુ રહેશે. ૨૮ ફેબ્રુઆરીએ શરૂ થયેલી લશ્કરી કાર્યવાહી પાછળનો મુખ્ય હેતુ પણ ઈરાનને પરમાણુ શસ્ત્રોથી દૂર રાખવાનો હતો. બીજી તરફ, ઈરાન સતત દાવો કરી રહ્યું છે કે તેનો કાર્યક્રમ માત્ર ઉર્જા ઉત્પાદન જેવા શાંતિપૂર્ણ હેતુઓ માટે જ છે.
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર શું અસર થશે?
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ એ વિશ્વના કુલ તેલ પરિવહનનો લગભગ ૨૦% હિસ્સો ધરાવે છે. જો અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના આ તણાવને કારણે શિપિંગ કંપનીઓ આ માર્ગ ટાળે અથવા તેમના પર પ્રતિબંધો લાદવામાં આવે, તો ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં મોટો ઉછાળો આવી શકે છે. યુદ્ધ શરૂ થયું ત્યારથી, અમેરિકાએ ઈરાની બંદરોની નૌકાદળ નાકાબંધી કરી છે, જ્યારે ઈરાને શિપિંગ પર પ્રતિબંધો લાદ્યા છે.
યુદ્ધવિરામ છતાં, ‘ટોલ વસૂલાત’ અને ‘પ્રતિબંધોની ધમકી’ એ દર્શાવે છે કે આર્થિક મોરચે હજુ પણ જંગ ચાલુ છે. જો કોઈ વચગાળાનો રાજદ્વારી ઉકેલ નહીં આવે, તો આગામી દિવસોમાં આંતરરાષ્ટ્રીય જળસીમામાં ફરીથી તણાવ વધી શકે છે.
