અમેરિકા-ઈરાન સંબંધોમાં નવો વળાંક: દોહા વાટાઘાટોમાં ઈરાનનો ઈન્કાર અને વધતો જતો તણાવ
આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના સંબંધો હંમેશા રહસ્યમય અને તણાવપૂર્ણ રહ્યા છે. તાજેતરમાં કતારની રાજધાની દોહામાં યોજાયેલી ઉચ્ચ સ્તરીય વાટાઘાટોમાં ઈરાને અમેરિકી પ્રતિનિધિઓ સાથે સીધી વાતચીત કરવાનો સ્પષ્ટ ઈન્કાર કરીને સમગ્ર વિશ્વને ચોંકાવી દીધું છે. વ્હાઇટ હાઉસ તરફથી જેરેડ કુશનર અને સ્ટીવ વિટકોફ જેવા દિગ્ગજો દોહા પહોંચ્યા હતા, પરંતુ ઈરાનના આ કડક વલણને કારણે શાંતિની આશા ધરાવતા તમામ દેશો માટે આ એક મોટો આંચકો છે.
વિશ્વાસનો અભાવ: સીધી વાતચીત કેમ અશક્ય છે?
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના સંવાદની સૌથી મોટી અડચણ ‘વિશ્વાસનો અભાવ’ છે. ઈરાનનું કહેવું છે કે જ્યાં સુધી તાજેતરના યુદ્ધવિરામની તમામ શરતોનું અક્ષરશઃ પાલન ન થાય, ત્યાં સુધી કોઈ પણ સંવેદનશીલ મુદ્દા પર સીધી ચર્ચા કરવાનો અર્થ નથી. ઈરાનના વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા ઇસ્માઈલ બઘાઈના નિવેદન પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે, ઈરાન અમેરિકા સાથે ‘સીધી’ બેઠકને બદલે મધ્યસ્થ દેશો (જેમ કે કતાર અથવા ઓમાન) મારફતે જ વાતચીત કરવામાં સુરક્ષિત અનુભવે છે. આ રણનીતિ દર્શાવે છે કે ઈરાન પોતાની શરતો પર રમવા માંગે છે અને અમેરિકા સાથેના સીધા સંવાદથી અત્યારે તે દૂર રહેવા માંગે છે.
હોર્મુઝ જળમાર્ગ: આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક રમત
ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેના વિવાદનું કેન્દ્ર માત્ર પરમાણુ કાર્યક્રમ નથી, પરંતુ ‘હોર્મુઝ જળમાર્ગ’ પણ છે. આ જળમાર્ગ વિશ્વના તેલ પુરવઠા માટે કરોડરજ્જુ સમાન છે. ઈરાને સંકેત આપ્યો છે કે ૬૦ દિવસની નિર્ધારિત સમયમર્યાદા બાદ તે આ માર્ગ પરથી પસાર થતા વેપારી જહાજો પાસેથી ‘ટોલ’ વસૂલવાની તૈયારીમાં છે.
આ નિવેદન પર અમેરિકાના ઉપ-રાષ્ટ્રપતિ જે.ડી. વેન્સની પ્રતિક્રિયા એકદમ સ્પષ્ટ છે: “અમેરિકા કોઈ પણ સંજોગોમાં ઈરાનને આ માર્ગ પર ટોલ વસૂલવાની મંજૂરી નહીં આપે.” આ મુદ્દો આવનારા દિવસોમાં બંને દેશો વચ્ચે સંઘર્ષનું મોટું કારણ બની શકે છે. જો ઈરાન ખરેખર ટોલ વસૂલવાની કાર્યવાહી શરૂ કરે, તો વિશ્વના તેલના ભાવમાં મોટો ઉછાળો આવી શકે છે, જેની સીધી અસર વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર પડશે.
ટ્રમ્પ પ્રશાસનનો મિલિટરી વિકલ્પ વિરુદ્ધ રાજદ્વારી માર્ગ
અમેરિકન મીડિયા અહેવાલો મુજબ, રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ આ મડાગાંઠને ઉકેલવા માટે સૈન્ય વિકલ્પ પર પણ ગંભીર વિચારણા કરી રહ્યા હતા. રક્ષામંત્રી પીટ હેગસેથ સાથેની ચર્ચા દર્શાવે છે કે અમેરિકા ઈરાનને હળવાશથી લેવાના મૂડમાં નથી. જોકે, હાલમાં સૈન્ય કાર્યવાહીને બદલે ‘રાજદ્વારી વિકલ્પો’ ને વધુ સમય આપવાનું નક્કી કરવામાં આવ્યું છે, જે દર્શાવે છે કે ટ્રમ્પ પ્રશાસન અત્યારે યુદ્ધને અંતિમ વિકલ્પ તરીકે રાખવા માંગે છે.
પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે શું આ રાજદ્વારી પ્રયાસો ઈરાનના વલણને નરમ કરી શકશે? ઈરાન જે રીતે સતત પોતાનું કદ વધારી રહ્યું છે, તે જોતા અમેરિકા માટે આ એક મોટી કસોટી છે.
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને સ્થિરતા
દુનિયા અત્યારે એક એવા તબક્કે છે જ્યાં રશિયા-યુક્રેન અને મધ્ય પૂર્વના દેશોના સંઘર્ષો વચ્ચે નવી અસ્થિરતા પોસાય તેમ નથી. તેલનો પુરવઠો જે હવે યુદ્ધ પૂર્વેના સ્તરે પહોંચી ગયો છે, તે ફરીથી ખોરવાય તો મોંઘવારીનો ડર ફરી પાછો આવશે. ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેના આ ખેલમાં કતાર જેવા મધ્યસ્થ દેશો પર મોટી જવાબદારી છે.
દોહા વાટાઘાટો નિષ્ફળ જવી એ માત્ર બે દેશોનો પ્રશ્ન નથી, પરંતુ તે આખા પ્રદેશની સુરક્ષાનો વિષય છે. ૬૦ દિવસના આ સમયગાળામાં જો કોઈ મધ્યમ માર્ગ નહીં નીકળે, તો સ્થિતિ ગમે તે ક્ષણે સ્ફોટક બની શકે છે.
ઈરાનનું વલણ કદાચ લાંબા ગાળાની રણનીતિનો ભાગ હોઈ શકે છે. તે સાબિત કરવા માંગે છે કે તે અમેરિકાના દબાણ હેઠળ નથી. બીજી તરફ, અમેરિકા પોતાની આંતરરાષ્ટ્રીય વિશ્વસનીયતા અને વ્યૂહાત્મક હિતોની રક્ષા માટે મક્કમ છે. બંને પક્ષો અત્યારે ‘વેઈટ એન્ડ વોચ’ (જુઓ અને રાહ જુઓ) ની સ્થિતિમાં છે.
આગામી દિવસોમાં મધ્યસ્થ દેશોની ભૂમિકા વધુ મહત્વની બની રહેશે. શું ઈરાન ટોલના મુદ્દા પર પીછેહઠ કરશે? શું અમેરિકા કોઈ નવી ઓફર સાથે આવશે? આ સવાલોના જવાબ જ નક્કી કરશે કે મધ્ય પૂર્વમાં શાંતિ આવશે કે તણાવ વધશે. વિશ્વના દેશો અત્યારે એક એવી આશા રાખી રહ્યા છે કે રાજદ્વારી પ્રયાસોનો અંતિમ વિજય થાય, કારણ કે યુદ્ધ કોઈ પણ સમસ્યાનો ઉકેલ નથી, માત્ર વિનાશનું નિમંત્રણ છે.
