વૈશ્વિક સમુદ્રી ક્ષેત્રે ભારતની મોટી છલાંગ: ચીન અને રશિયાને પછાડી ભારત બન્યું વિશ્વનો બીજો સૌથી મોટો સેફેરર સપ્લાયર

વૈશ્વિક મરીન અને સમુદ્રી ક્ષેત્રે ભારતની તાકાત સતત વધી રહી છે. તાજેતરમાં બહાર પડેલા BIMCO-ICS સેફેરર વર્કફોર્સ રિપોર્ટ 2026 અનુસાર, ભારતે ચીન, રશિયા અને ઇન્ડોનેશિયા જેવા મોટા દેશોને પાછળ છોડીને વિશ્વના બીજા નંબરના સૌથી મોટા ‘સેફેરર’ (સમુદ્રી નાવિક/નાવિક દળ) સપ્લાયર તરીકે સ્થાન મેળવ્યું છે.

25 જૂનના રોજ જાહેર કરાયેલા આ વૈશ્વિક અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે, વિશ્વભરના માલવાહક જહાજો અને મરીન ક્ષેત્રમાં હાલમાં 3,11,936 ભારતીય નાવિકો કાર્યરત છે. આ આંકડો સમગ્ર વૈશ્વિક સમુદ્રી કાર્યબળના 12.16 ટકા જેટલો થાય છે. વિશ્વમાં હવે માત્ર ફિલિપાઇન્સ જ ભારત કરતાં આગળ છે, જે પ્રથમ ક્રમે છે.

છેલ્લા દાયકામાં અભૂતપૂર્વ વૃદ્ધિ: 5મા ક્રમેથી સીધા બીજા સ્થાને

સમુદ્રી ક્ષેત્રમાં ભારતનો આ દબદબો રાતોરાત નથી આવ્યો, પરંતુ છેલ્લા એક દાયકાની અથાક મહેનતનું પરિણામ છે:

• વર્ષ 2015: વિશ્વના કુલ સેફેરર્સમાંથી ભારતનો હિસ્સો માત્ર 5.2% હતો અને તે વૈશ્વિક સ્તરે 5મા ક્રમે હતું.

• વર્ષ 2021: આ હિસ્સામાં થોડો સુધારો થયો અને તે 6% પર પહોંચ્યો, પરંતુ ભારત 5મા ક્રમે જ સંતોષ માનવો પડતો હતો.

• વર્ષ 2026: આ લેટેસ્ટ રિપોર્ટ દર્શાવે છે કે 2021 પછી ભારતીય નાવિકોનો હિસ્સો બમણાથી પણ વધુ વધીને 12.16% પર પહોંચી ગયો છે, જેનાથી ભારતે વૈશ્વિક રેન્કિંગમાં સીધી બીજી ક્રમાંકની છલાંગ લગાવી છે.

રિપોર્ટના અંદાજ મુજબ, હાલમાં વિશ્વભરમાં સેફેરર્સનો કુલ પુરવઠો 25.7 લાખ છે, જ્યારે માંગ 25.5 લાખની છે. સમગ્ર વિશ્વમાં લાયકાત ધરાવતા જહાજી અધિકારીઓ (Qualified Ship Officers) ની ભારે અછત અનુભવાઈ રહી છે, અને આવી પરિસ્થિતિમાં ભારત વિશ્વ માટે મરીન ટેલેન્ટ પૂરું પાડતું સૌથી મુખ્ય કેન્દ્ર બનીને ઊભર્યું છે.

સંવેદનશીલ અને યુદ્ધગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં ભારતીય નાવિકોની સુરક્ષા

વૈશ્વિક સ્તરે ભારતીય નાવિકોની સંખ્યા વધી રહી છે ત્યારે તેમની સુરક્ષા પણ ભારતીય વિદેશ મંત્રાલય (MEA) માટે પ્રાથમિકતા બની ગઈ છે. મિડલ ઈસ્ટ (મધ્ય પૂર્વ) અને બ્લેક સી (કાળો સમુદ્ર) જેવા સંઘર્ષગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં કામ કરી રહેલા ભારતીય સેફેરર્સની સુરક્ષા પર સરકાર સતત નજર રાખી રહી છે.

હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) માં ભારતની સ્થિતિ

રિપોર્ટ મુજબ, હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીના પશ્ચિમ વિસ્તારમાં હાલમાં ભારતીય ધ્વજ ધરાવતા 6 કોમર્શિયલ જહાજો કાર્યરત છે, જેમાં આશરે 125 ભારતીય નાવિકો તૈનાત છે. આ ઉપરાંત, આ જ સંવેદનશીલ દરિયાઈ માર્ગ પરથી પસાર થતાં વિદેશી ફ્લેગવાળા જહાજો પર પણ અન્ય 41 ભારતીય નાવિકો પોતાની ફરજ बजाવી રહ્યા છે.

બ્લેક સીમાં ડ્રોન હુમલા અને સરકારી પગલાં

કાળા સમુદ્ર (Black Sea) માં વેપારી જહાજો પર થયેલા ડ્રોન હુમલામાં બે ભારતીય નાવિકોએ જીવ ગુમાવ્યો હતો. આ દુઃખદ ઘટના બાદ ભારત સરકારે યુક્રેનિયન સત્તાવાળાઓ સમક્ષ ભારે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. ત્યારબાદ યુક્રેનના અધિકારીઓએ ભારત સમક્ષ પોતાની સંવેદના વ્યક્ત કરી હતી અને સુરક્ષા વધારવાની ખાતરી આપી હતી.

કેન્દ્રીય મંત્રી સરબાનંદ સોનોવાલનું નિવેદન અને “મિશન 20%”

ભારતની આ ઐતિહાસિક સિદ્ધિને વધાવતાં કેન્દ્રીય પોર્ટ્સ, શિપિંગ અને વોટરવેઝ મંત્રી સરબાનંદ સોનોવાલે જણાવ્યું હતું કે, આ સફળતા ભારતમાં સમુદ્રી શિક્ષણ, તાલીમ અને માળખાકીય સુધારાઓમાં કરવામાં આવેલા સતત રોકાણનું પરિણામ છે.

તેમણે ઉમેર્યું કે, ભારત સરકાર હવે “મિશન 20%” પર ઝડપથી કામ કરી રહી છે.

શું છે “મિશન 20%”?

“મિશન 20%” એ ભારત સરકારની એક મહત્વાકાંક્ષી યોજના છે, જેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય આ દાયકાના અંત સુધીમાં (2030 સુધીમાં) વૈશ્વિક સેફેરર વર્કફોર્સમાં ભારતનો હિસ્સો વર્તમાન 12.16% થી વધારીને 20% સુધી પહોંચાડવાનો છે.

આ લક્ષ્યાંક પ્રાપ્ત કરવા માટે નીચે મુજબના મુખ્ય ક્ષેત્રો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવશે:

1. સમુદ્રી શિક્ષણનો વિસ્તાર: નવી મરીન એકેડેમી અને કોલેજોની સ્થાપના કરવી.

2. ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર મજબૂત બનાવવું: આધુનિક તાલીમ ઉપકરણો અને સિમ્યુલેટર્સ પ્રદાન કરવા.

3. ઓન-બોર્ડ ટ્રેનિંગ: યુવાનોને જહાજ પર પ્રત્યક્ષ તાલીમ (Shipboard Training) માટે વધુ તકો પૂરી પાડવી.

4. ઉદ્યોગ-એકેડેમિયા ભાગીદારી: શિપિંગ કંપનીઓ અને શિક્ષણ સંસ્થાઓ વચ્ચે મજબૂત તાલમેલ સાધવો.

5. મહિલાઓ માટે તકો: ભારતીય યુવાનોની સાથે-સાથે વધુને વધુ મહિલાઓ પણ શિપિંગ ક્ષેત્રે કરિયર બનાવે તે માટે વિશેષ પ્રોત્સાહન આપવું.

દરિયાઈ વેપાર એ વૈશ્વિક અર્થતંત્રની કરોડરજ્જુ છે. વૈશ્વિક ક્ષેત્રે ભારતીય નાવિકોની વધતી માંગ અને વિશ્વાસ એ વાતની સાબિતી છે કે ભારતીય યુવાનોમાં શિસ્ત, તકનીકી કૌશલ્ય અને નેતૃત્વના ગુણો ઉત્કૃષ્ટ છે. જો “મિશન 20%” સફળ રહે છે, તો આવનારા સમયમાં વિશ્વના દરેક પાંચમા જહાજ પર એક ભારતીય નાવિક દેશનું નામ રોશન કરતો જોવા મળશે.