દુનિયાનો નકશો બદલાશે? UNના નવા નિર્ણયથી Africaનું સાચું કદ હવે વધુ સ્પષ્ટ દેખાશે
વર્ષોથી જ્યારે આપણે દુનિયાનો નકશો જોઈએ છીએ ત્યારે એક જ પ્રકારની તસવીર આપણા મનમાં ઊભી થાય છે. યુરોપ, એશિયા, આફ્રિકા, અમેરિકા અને અન્ય ખંડો ચોક્કસ આકારમાં દેખાય છે અને શાળાના વર્ગખંડથી લઈને પુસ્તકો તથા ડિજિટલ સ્ક્રીન સુધી આ નકશો આપણને લગભગ એકસરખો જોવા મળ્યો છે. પરંતુ શું આપણે જે નકશો જોઈએ છીએ તેમાં દરેક દેશ અને ખંડનું કદ ખરેખર એટલું જ છે જેટલું તે દેખાય છે?
જવાબ છે—ના.
પૃથ્વી ગોળ છે, જ્યારે નકશો સામાન્ય રીતે સપાટ કાગળ અથવા સપાટ સ્ક્રીન પર બનાવવામાં આવે છે. આ કારણે પૃથ્વીના ત્રિ-પરિમાણીય સ્વરૂપને બે પરિમાણમાં રજૂ કરતી વખતે કદ, આકાર, અંતર અથવા દિશામાં કેટલીક વિકૃતિ આવવી સ્વાભાવિક છે. ખાસ કરીને દુનિયાના ઉત્તર અને દક્ષિણ છેડા તરફના વિસ્તારો નકશામાં વાસ્તવિકતા કરતાં ઘણા મોટા દેખાઈ શકે છે.
હવે આ જ મુદ્દાને લઈને વિશ્વભરમાં ફરી ચર્ચા શરૂ થઈ છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભાએ એવા નકશાના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપતી દરખાસ્તને સમર્થન આપ્યું છે, જે દુનિયાના વિવિધ વિસ્તારોનું ક્ષેત્રફળ વધુ વાસ્તવિક પ્રમાણમાં રજૂ કરે છે. આ ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે Equal Earth projection.
UNના નિર્ણયમાં શું ખાસ છે?
4 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભામાં રજૂ થયેલી આ પહેલને મોટી બહુમતી મળી. અહેવાલ મુજબ 164 દેશોએ દરખાસ્તનું સમર્થન કર્યું, જ્યારે અમેરિકાએ તેનો વિરોધ કર્યો. Serbia, Estonia, Georgia, Lithuania, Moldova અને Ukraineએ મતદાનમાં ભાગ લીધો નહોતો.
આ દરખાસ્ત ટોગોની આગેવાનીમાં આગળ આવી હતી અને તેને આફ્રિકન દેશો તથા આફ્રિકન યુનિયન સાથે જોડાયેલા દેશો તરફથી પણ સમર્થન મળ્યું હતું.
પરંતુ અહીં એક મહત્વની વાત સમજવી જરૂરી છે. UNએ એવો નિર્ણય લીધો નથી કે આવતીકાલથી દુનિયાના તમામ નકશા બદલાઈ જશે. ન તો Mercator projection પર કોઈ પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે. આ પહેલનો મુખ્ય ઉદ્દેશ એવો નકશો પસંદ કરવા માટે પ્રોત્સાહન આપવાનો છે, જેમાં જમીનના વિસ્તારોનું ક્ષેત્રફળ વધુ યોગ્ય પ્રમાણમાં દેખાય.
અર્થાત્, આ એક વૈશ્વિક નકશા-વ્યવસ્થામાં તાત્કાલિક ફરજિયાત ફેરફાર કરતાં વધુ એક દિશાસૂચક પહેલ છે.
Mercator Map આખરે છે શું?
દુનિયાના સૌથી જાણીતા નકશા પ્રોજેક્શનમાંનું એક છે Mercator projection. તેને 16મી સદીમાં ફ્લેમિશ કાર્ટોગ્રાફર ગેરાર્ડસ મર્કેટરે વિકસાવ્યું હતું.
આ નકશો બનાવવાનો મુખ્ય હેતુ દુનિયાના ખંડોનું ક્ષેત્રફળ સાચું બતાવવાનો નહોતો. ખાસ કરીને સમુદ્રી નેવિગેશન માટે તે અત્યંત ઉપયોગી બને તે રીતે તેને તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો.
Mercator projectionમાં નકશા પર ચોક્કસ દિશામાં સીધી રેખા જાળવી રાખવાની વિશેષતા હતી. જૂના સમયના દરિયાઈ પ્રવાસીઓ અને જહાજોના નાવિકો માટે આ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ હતું, કારણ કે દરિયામાં લાંબા અંતરની મુસાફરી દરમિયાન દિશા નક્કી કરવામાં તે મદદરૂપ બનતું હતું.
એટલે Mercator mapને “ખોટો નકશો” કહેવું યોગ્ય નથી. તે ચોક્કસ હેતુ માટે બનાવવામાં આવેલું નકશો છે અને એ હેતુ માટે તે ખૂબ જ સફળ રહ્યું છે.
સમસ્યા ત્યારે ઊભી થાય છે જ્યારે આ જ નકશાનો ઉપયોગ દુનિયાના વિવિધ ખંડોના કદની તુલના કરવા માટે કરવામાં આવે.
આફ્રિકા નકશામાં નાનું કેમ દેખાય છે?
આફ્રિકા આ ચર્ચાનું સૌથી જાણીતું ઉદાહરણ છે.
સામાન્ય Mercator નકશાને જોતા ગ્રીનલેન્ડ ખૂબ મોટું દેખાય છે. કેટલીક વખત તો તે આફ્રિકા જેટલું જ મોટું અથવા તેની નજીકનું લાગે છે. પરંતુ વાસ્તવિકતા ઘણી અલગ છે.
આફ્રિકાનું ક્ષેત્રફળ ગ્રીનલેન્ડ કરતાં લગભગ 14 ગણું વધારે છે.
એટલે જો કોઈ વ્યક્તિ માત્ર સામાન્ય વિશ્વ નકશો જોઈને બંનેની તુલના કરે તો તેને આફ્રિકા અને ગ્રીનલેન્ડના કદ વિશે ખોટી ધારણા થઈ શકે છે. તેનું કારણ એ નથી કે નકશો બનાવનાર વ્યક્તિએ આફ્રિકાને નાનું બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. કારણ એ છે કે પૃથ્વીની ગોળ સપાટીને સપાટ નકશામાં ફેરવવાની પ્રક્રિયામાં ખાસ કરીને ધ્રુવોની નજીકના વિસ્તારોમાં કદની વિકૃતિ વધે છે.
આ જ કારણથી કેનેડા, ગ્રીનલેન્ડ અને ઉત્તર યુરોપ જેવા વિસ્તારો નકશામાં વાસ્તવિક ક્ષેત્રફળ કરતાં ઘણા મોટા દેખાઈ શકે છે.
બીજી તરફ આફ્રિકા અને દક્ષિણ અમેરિકા જેવા ખંડોનું વાસ્તવિક કદ જોતા આપણે સમજીએ છીએ કે તેઓ નકશામાં દેખાય છે તેના કરતાં ઘણાં વિશાળ છે.
Equal Earth projection શું છે?
આ સમસ્યાને અલગ રીતે ઉકેલવાનો પ્રયાસ Equal Earth projection કરે છે.
Equal Earth projection વર્ષ 2018માં કાર્ટોગ્રાફર્સ Bojan Šavrič, Bernhard Jenny અને Tom Patterson દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યું હતું. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ પૃથ્વીના વિવિધ ભૂભાગોનું ક્ષેત્રફળનું પ્રમાણ જાળવવું છે.
સરળ ભાષામાં કહીએ તો, આ નકશામાં કોઈ ખંડનું જમીન ક્ષેત્રફળ જેટલું છે, તે પ્રમાણમાં તેને રજૂ કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે.
અલબત્ત, પૃથ્વી ગોળ છે અને નકશો સપાટ છે, એટલે કોઈપણ projection દરેક બાબતમાં સંપૂર્ણ ચોકસાઈ આપી શકતું નથી. એક નકશો કદને સારી રીતે સાચવી શકે છે તો કદાચ આકારમાં થોડો ફેરફાર થઈ શકે. બીજો નકશો અંતરને વધુ સારી રીતે રજૂ કરી શકે, પરંતુ ક્ષેત્રફળમાં વિકૃતિ આવી શકે.
Equal Earthનો ભાર મુખ્યત્વે ક્ષેત્રફળની યોગ્ય રજૂઆત પર છે.
શું Equal Earth માત્ર Africa માટે બનાવાયો છે?
ના.
આ સમજવું ખૂબ જરૂરી છે. Equal Earth projectionનો હેતુ માત્ર આફ્રિકાને મોટું બતાવવાનો નથી.
આ projection સમગ્ર વિશ્વના ખંડો અને જમીનના વિસ્તારો વચ્ચેનું ક્ષેત્રફળનું પ્રમાણ વધુ વાસ્તવિક રીતે દર્શાવવા માટે બનાવવામાં આવ્યું છે.
આફ્રિકા સૌથી વધુ ચર્ચામાં આવે છે કારણ કે Mercator projectionમાં તેની સાથે થતી કદની વિકૃતિ સ્પષ્ટ રીતે સમજાવી શકાય છે. પરંતુ Equal Earthમાં દક્ષિણ અમેરિકા, એશિયા, આફ્રિકા અને Oceania સહિતના અન્ય વિસ્તારોનું કદ પણ વધુ યોગ્ય પ્રમાણમાં રજૂ થાય છે.
આ રીતે જોવામાં આવે તો ચર્ચા “આફ્રિકાનો નકશો મોટો કરવો” એટલી સરળ નથી. મૂળ મુદ્દો એ છે કે દુનિયાના ભૂગોળને સમજાવવા માટે કયા હેતુ માટે કયું map projection વધુ યોગ્ય છે.
નકશો લોકોની વિચારસરણીને પણ અસર કરે છે?
નકશો માત્ર રસ્તો બતાવવાનું સાધન નથી. તે દુનિયાને સમજવાની આપણી રીતનો પણ એક ભાગ છે.
બાળક જ્યારે શાળામાં પ્રથમ વખત વિશ્વનો નકશો જુએ છે ત્યારે તે માત્ર દેશોના નામ જ યાદ કરતું નથી. તે દેશો ક્યાં છે, કયા ખંડ મોટા છે, કયા નાના છે અને દુનિયાની રચના કેવી છે તેની એક માનસિક તસવીર પણ બનાવે છે.
આથી નકશામાં સતત દેખાતી કદની વિકૃતિ લાંબા ગાળે લોકોની ભૌગોલિક સમજ પર અસર કરી શકે છે, એવી દલીલ Equal Earth અને અન્ય equal-area projectionsના સમર્થકો કરે છે.
ખાસ કરીને આફ્રિકાને લઈને આ ચર્ચા વધુ સંવેદનશીલ બની છે. આફ્રિકા દુનિયાના સૌથી મોટા ખંડોમાંનું એક છે, પરંતુ ઘણા લોકપ્રિય વિશ્વ નકશામાં તે તેની વાસ્તવિક વિશાળતા કરતાં નાનું દેખાય છે.
‘Correct the Map’ જેવી પહેલો પણ આ મુદ્દાને સામાન્ય લોકો સુધી પહોંચાડવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે.
અમેરિકાએ વિરોધ કેમ કર્યો?
UN મહાસભામાં આ દરખાસ્તને જબરદસ્ત સમર્થન મળ્યું હોવા છતાં અમેરિકાએ તેની સામે મત આપ્યો.
અમેરિકાના પ્રતિનિધિએ આ પહેલને દુનિયાની અન્ય ગંભીર અને તાત્કાલિક સમસ્યાઓની સરખામણીમાં ઓછી મહત્વપૂર્ણ ગણાવી હતી અને તેના અંગે વાંધો વ્યક્ત કર્યો હતો.
બીજી તરફ દરખાસ્તના સમર્થકોનું માનવું છે કે વિશ્વનો નકશો કેવી રીતે બનાવવામાં આવે છે તે નાની બાબત નથી. નકશો શિક્ષણ, ભૂગોળ, સંશોધન અને વિશ્વ અંગેની સામાન્ય સમજણનો મહત્વનો ભાગ છે.
આથી બંને પક્ષોની દલીલ અલગ છે. એક તરફ પ્રશ્ન છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થા તરીકે UNએ આવા મુદ્દાને કેટલું મહત્વ આપવું જોઈએ, જ્યારે બીજી તરફ સમર્થકો કહે છે કે સાચી ભૌગોલિક રજૂઆત પોતે જ મહત્વપૂર્ણ છે.
શું હવે Google Maps અને બીજા નકશા બદલાઈ જશે?
આ સૌથી સ્વાભાવિક પ્રશ્ન છે.
જવાબ છે—તાત્કાલિક નહીં.
UNની દરખાસ્તનો અર્થ એવો નથી કે તમામ વેબસાઇટ, એપ્લિકેશન, શાળા, સરકાર અથવા કંપનીએ હવે ફરજિયાત રીતે Mercator projection છોડીને Equal Earth અપનાવવું પડશે.
વાસ્તવમાં અલગ-અલગ કામ માટે અલગ-અલગ map projections ઉપયોગી હોય છે.
ઉદાહરણ તરીકે, નેવિગેશન માટે Mercator projection હજુ પણ ઉપયોગી છે. બીજી તરફ વિશ્વના ખંડોનું ક્ષેત્રફળ સરખાવવું હોય તો Equal Earth જેવા equal-area projection વધુ યોગ્ય બની શકે છે.
આથી ભવિષ્યમાં આપણે એક જ દુનિયા માટે અલગ હેતુ પ્રમાણે અલગ નકશા જોઈ શકીએ છીએ.
શિક્ષણ ક્ષેત્રે શું બદલાઈ શકે?
આ નિર્ણયની સૌથી રસપ્રદ અસર શિક્ષણ ક્ષેત્રે જોવા મળી શકે છે.
શાળાના વિદ્યાર્થીઓને દુનિયાના ખંડોનું કદ સમજાવવા માટે જો equal-area mapનો ઉપયોગ કરવામાં આવે તો તેમને આફ્રિકા, દક્ષિણ અમેરિકા અને અન્ય વિસ્તારોનું વાસ્તવિક પ્રમાણ વધુ સરળતાથી સમજાવી શકાય.
ઉદાહરણ તરીકે, વિદ્યાર્થીઓને માત્ર “આફ્રિકા મોટું છે” એવું કહેવાને બદલે જ્યારે તેઓ નકશા પર તેનું વાસ્તવિક ક્ષેત્રફળ જોઈ શકે ત્યારે ભૂગોળનો ખ્યાલ વધુ સ્પષ્ટ બની શકે છે.
આવી જ રીતે દેશોના ક્ષેત્રફળની તુલના કરતી વખતે પણ યોગ્ય projection વધુ ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે છે.
શું Mercator projection હવે જૂનું થઈ ગયું?
એવું કહેવું પણ યોગ્ય નથી.
Mercator projectionને સંપૂર્ણપણે દૂર કરવાની જરૂર નથી, કારણ કે તેની પોતાની વિશેષ ઉપયોગિતા છે.
નકશા બનાવવામાં એક મૂળભૂત સિદ્ધાંત છે—કોઈ એક projection પૃથ્વીની દરેક વિશેષતા એકસાથે સંપૂર્ણ રીતે સાચવી શકતું નથી.
ક્યાંક આકાર મહત્વનો હોય છે, ક્યાંક અંતર, ક્યાંક દિશા અને ક્યાંક ક્ષેત્રફળ.
આથી પ્રશ્ન “કયો નકશો સાચો છે?” કરતાં વધુ યોગ્ય પ્રશ્ન છે—“કયા હેતુ માટે કયો નકશો યોગ્ય છે?”
જો દરિયાઈ નેવિગેશન કરવું હોય તો Mercator ખૂબ ઉપયોગી બની શકે છે. જો વિશ્વના વિવિધ પ્રદેશોના ક્ષેત્રફળની તુલના કરવી હોય તો Equal Earth જેવા projectionનો ઉપયોગ વધુ યોગ્ય છે.
દુનિયાનો નકશો બદલાશે કે માત્ર આપણી નજર?
હકીકતમાં કદાચ સૌથી મોટો ફેરફાર નકશામાં નહીં, પરંતુ તેને જોવાની આપણી રીતમાં થઈ શકે છે.
વર્ષોથી આપણે જે વિશ્વ નકશો જોયો છે તે એક ચોક્કસ projection પર આધારિત છે. હવે Equal Earth જેવા નકશા અંગેની ચર્ચા આપણને યાદ અપાવે છે કે નકશો હંમેશા વાસ્તવિક દુનિયાની સંપૂર્ણ નકલ નથી.
દરેક નકશો એક પ્રકારની પસંદગી છે—કૃષ્ટિકોણથી જોવી જોઈએ. તેનો અર્થ એવો નથી કે 1569થી ચાલતી Mercator projectionની પરંપરા એક જ દિવસમાં સમાપ્ત થઈ જશે. પરંતુ તેઈ બાબતને સાચી રાખવી અને કઈ બાબતમાં થોડું સમાધાન કરવું.
UNની તાજેતરની પહેલને આ દૃષ્ટિકોણથી જોવી જોઈએ. તેનો અર્થ એવો નથી કે 1569થી ચાલતી Mercator projectionની પરંપરા એક જ દિવસમાં સમાપ્ત થઈ જશે. પરંતુ તે વિશ્વને વધુ યોગ્ય રીતે રજૂ કરતા નકશાઓ અંગે વૈશ્વિક ચર્ચાને ચોક્કસપણે વેગ આપી શકે છે.
આગામી સમયમાં શાળાના પાઠ્યપુસ્તકો, શૈક્ષણિક સામગ્રી, સંશોધન અને કેટલાક ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પર equal-area projectionsનો ઉપયોગ વધે તો નવાઈ નહીં.
