શું BRICS દુનિયામાં ડોલરનું વર્ચસ્વ ઘટાડશે? ભારત, ચીન અને રશિયાની અલગ-અલગ રણનીતિ
આંતરરાષ્ટ્રીય અર્થવ્યવસ્થામાં છેલ્લા કેટલાક સમયથી એક મહત્વપૂર્ણ ચર્ચા ચાલી રહી છે—શું વિશ્વ ધીમે ધીમે અમેરિકન ડોલર પરની પોતાની નિર્ભરતા ઘટાડવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે? BRICS દેશોની વધતી આર્થિક તાકાતને જોતા આ પ્રશ્ન વધુ મહત્વનો બની ગયો છે. ભારત, ચીન, રશિયા સહિતના દેશો વચ્ચે વેપાર અને નાણાકીય વ્યવહારોમાં સ્થાનિક ચલણનો ઉપયોગ વધારવા અંગે સતત ચર્ચા થઈ રહી છે.
પરંતુ અહીં એક બાબત સમજવી ખૂબ જરૂરી છે. BRICS દેશો ડોલરને એક જ ઝાટકે વિશ્વની નાણાકીય વ્યવસ્થામાંથી દૂર કરવાની તૈયારી કરી રહ્યા છે એવું કહેવું અતિશયોક્તિ ગણાશે. વાસ્તવિક સ્થિતિ થોડી અલગ છે. ચર્ચાનો મુખ્ય મુદ્દો ડોલરને સંપૂર્ણપણે ખતમ કરવાનો નહીં, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર અને ચુકવણી વ્યવસ્થામાં ડોલર સિવાયના વિકલ્પો ઊભા કરવાનો છે.
BRICSની ચર્ચા કેમ મહત્વપૂર્ણ બની છે?
BRICSની શરૂઆત મૂળરૂપે બ્રાઝિલ, રશિયા, ભારત અને ચીન જેવા મોટા ઉભરતા અર્થતંત્રોના સહકાર માટે થઈ હતી. ત્યારબાદ સંગઠનનું વિસ્તરણ થયું અને તેની આર્થિક તથા ભૌગોલિક પહોંચ વધી. આજે BRICSને માત્ર રાજકીય મંચ તરીકે નહીં પરંતુ વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં વિકલ્પરૂપ શક્તિ તરીકે પણ જોવામાં આવે છે.
આ દેશોનો વૈશ્વિક વેપારમાં મોટો હિસ્સો છે અને તેમની વસ્તી વિશ્વની કુલ વસ્તીના મોટા ભાગનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તેથી જો આ દેશો પરસ્પર વેપારમાં પોતાની ચલણોનો ઉપયોગ વધારવા માટે કોઈ અસરકારક વ્યવસ્થા ઊભી કરે, તો વૈશ્વિક નાણાકીય વ્યવસ્થા પર તેની લાંબા ગાળે અસર થઈ શકે છે.
અહીંથી જ ડી-ડોલરાઇઝેશનની ચર્ચા શરૂ થાય છે.
ડી-ડોલરાઇઝેશન એટલે ખરેખર શું?
સરળ ભાષામાં સમજીએ તો ડી-ડોલરાઇઝેશન એટલે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર, રોકાણ અને નાણાકીય વ્યવહારોમાં અમેરિકન ડોલરનો ઉપયોગ ધીમે ધીમે ઘટાડવો.
આનો અર્થ એવો નથી કે દેશો ડોલરને ચલણ તરીકે સંપૂર્ણપણે સ્વીકારવાનું બંધ કરી દેશે. તેના બદલે, તેઓ કેટલાક વ્યવહારોમાં સીધી પોતાની ચલણનો ઉપયોગ કરી શકે છે.
ઉદાહરણ તરીકે, ભારત અને રશિયા વચ્ચેનો વેપાર જો રૂપિયા અને રૂબલમાં સીધો થઈ શકે, તો દરેક વ્યવહાર માટે પહેલા રૂપિયાને ડોલરમાં અને પછી ડોલરને રૂબલમાં બદલવાની જરૂરિયાત ઘટી શકે છે. આથી વ્યવહારનો ખર્ચ અને સમય બંને ઘટાડી શકાય છે.
આ જ પ્રકારની વ્યવસ્થા અન્ય BRICS દેશો વચ્ચે પણ વિકસાવવાની ચર્ચા ચાલી રહી છે.
ભારતનું વલણ: ડોલરનો વિરોધ નહીં, પરંતુ વિકલ્પોની શોધ
BRICSમાં ભારતની ભૂમિકા સૌથી વધુ સંતુલિત કહી શકાય. ભારત એક તરફ અમેરિકાની સાથે પોતાના વ્યૂહાત્મક અને આર્થિક સંબંધોને મજબૂત બનાવી રહ્યું છે, જ્યારે બીજી તરફ વૈશ્વિક વેપારમાં પોતાની નાણાકીય સ્વતંત્રતા પણ વધારવા માંગે છે.
ભારતનું ધ્યાન મુખ્યત્વે સ્થાનિક ચલણમાં વેપાર, ઝડપી ચુકવણી અને ઓછા ટ્રાન્ઝેક્શન ખર્ચ પર છે.
ભારતીય નીતિ નિર્માતાઓ માટે સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય ચુકવણી વ્યવસ્થા એવી હોવી જોઈએ કે જેમાં કોઈ એક દેશની નાણાકીય વ્યવસ્થા પર સંપૂર્ણ નિર્ભર રહેવાની જરૂર ન પડે.
આ જ કારણસર BRICSની અંદર સામાન્ય ચલણ બનાવવાની ચર્ચા સામે ભારતે સાવચેતીભર્યું વલણ અપનાવ્યું છે. ભારત માટે તરત જ એક નવી BRICS કરન્સી બનાવવી વ્યવહારુ ઉકેલ નથી.
એક સામાન્ય ચલણ માટે માત્ર રાજકીય સહમતી પૂરતી નથી. તેના માટે સભ્ય દેશોની નાણાકીય નીતિ, મોંઘવારી, વ્યાજદર, વિદેશી વિનિમય ભંડાર, બેન્કિંગ વ્યવસ્થા અને આર્થિક માળખામાં ઘણું મોટું સંકલન જરૂરી બને છે.
તેથી ભારતનો અભિગમ વધુ વ્યવહારુ છે—સામાન્ય ચલણ કરતાં સ્થાનિક ચલણમાં વેપાર અને ઝડપી ક્રોસ-બોર્ડર પેમેન્ટ સિસ્ટમ.
ડિજિટલ પેમેન્ટમાં ભારતનો મોટો ફાયદો
આ ક્ષેત્રમાં ભારત પાસે એક મહત્વપૂર્ણ શક્તિ છે—તેની ઝડપી વિકસેલી ડિજિટલ પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમ.
ભારતમાં UPI જેવી વ્યવસ્થાએ નાના અને મોટા બંને પ્રકારના ડિજિટલ વ્યવહારોને સરળ બનાવ્યા છે. હવે ભારત આ પ્રકારની ચુકવણી ક્ષમતાને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે જોડવાની દિશામાં પણ આગળ વધી રહ્યું છે.
જો વિવિધ દેશોની ઝડપી ચુકવણી પ્રણાલીઓ એકબીજા સાથે જોડાય અને તેમની ચલણો વચ્ચે સીધું સેટલમેન્ટ શક્ય બને, તો ડોલર આધારિત મધ્યસ્થી વ્યવહારોની જરૂરિયાત કેટલાક ક્ષેત્રોમાં ઘટી શકે છે.
આ બાબત ખાસ કરીને નાના વેપારીઓ, પ્રવાસીઓ અને સરહદ પારના સામાન્ય ગ્રાહકો માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
કલ્પના કરો કે કોઈ ભારતીય પ્રવાસી BRICSના બીજા દેશમાં જાય અને ત્યાં ચુકવણી કરવા માટે સીધી રૂપિયા આધારિત ડિજિટલ વ્યવસ્થા ઉપલબ્ધ હોય. આવી વ્યવસ્થા વિકસે તો ચલણ બદલવા અને આંતરરાષ્ટ્રીય કાર્ડ નેટવર્ક પર નિર્ભરતા ઘટાડી શકાય.
ચીનની રણનીતિ ભારત કરતાં અલગ
ચીનનું વલણ આ મુદ્દે ભારત કરતાં વધુ આક્રમક છે. ચીન લાંબા સમયથી યુઆનને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર અને નાણાકીય વ્યવહારોમાં વધુ મહત્વની ભૂમિકા અપાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.
ચીન વિશ્વની સૌથી મોટી વેપારી અર્થવ્યવસ્થાઓમાંનું એક છે. તેથી જો ચીન પોતાના મોટા વેપારી ભાગીદારો સાથે યુઆનમાં વધુ વ્યવહાર કરે, તો યુઆનનો આંતરરાષ્ટ્રીય ઉપયોગ સ્વાભાવિક રીતે વધી શકે છે.
ચીન માટે ડી-ડોલરાઇઝેશનનો અર્થ માત્ર ડોલરનો ઉપયોગ ઘટાડવો નથી. તેની પાછળ યુઆનને વૈશ્વિક નાણાકીય વ્યવસ્થામાં વધુ મજબૂત સ્થાન અપાવવાની લાંબા ગાળાની મહત્વાકાંક્ષા પણ જોવા મળે છે.
પરંતુ અહીં પણ પડકારો છે. વૈશ્વિક રિઝર્વ કરન્સી બનવા માટે માત્ર મોટી અર્થવ્યવસ્થા હોવી પૂરતી નથી. નાણાકીય બજારોની ઊંડાઈ, મૂડીની મુક્ત અવરજવર, વિશ્વાસ અને ચલણની પારદર્શિતા પણ મહત્વની હોય છે.
રશિયા માટે સ્થાનિક ચલણનો ઉપયોગ વધુ જરૂરી બન્યો
રશિયા માટે આ ચર્ચા અન્ય BRICS દેશો કરતાં અલગ કારણોસર મહત્વપૂર્ણ છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધો અને પશ્ચિમી નાણાકીય વ્યવસ્થામાં આવેલી મર્યાદાઓ પછી રશિયાએ વૈકલ્પિક ચુકવણી માર્ગો અને સ્થાનિક ચલણમાં વેપાર તરફ વધુ ધ્યાન આપ્યું છે.
રશિયા અને તેના કેટલાક વેપારી ભાગીદારો વચ્ચે રાષ્ટ્રીય ચલણમાં સેટલમેન્ટ વધારવાનો પ્રયાસ થયો છે. આ પ્રક્રિયાએ એક બાબત સ્પષ્ટ કરી છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માટે ડોલર સિવાયની વ્યવસ્થા વિકસાવવી સિદ્ધાંતમાં શક્ય છે.
પરંતુ મોટા પાયે અને લાંબા ગાળે આ મોડલ કેટલું સફળ બને છે તે વેપારનું સંતુલન, ચલણની માંગ અને નાણાકીય બજારો પર આધાર રાખશે.
તો શું BRICS નવી કરન્સી લાવશે?
આ પ્રશ્નનો જવાબ હાલ સીધો “હા” આપવો યોગ્ય નથી.
BRICSની એક સામાન્ય ચલણ બનાવવાનો વિચાર સમયાંતરે ચર્ચામાં આવ્યો છે, પરંતુ તે ખૂબ જ જટિલ પ્રક્રિયા છે. યુરોનું ઉદાહરણ લઈએ તો યુરોપના અનેક દેશોને એક સામાન્ય ચલણ અપનાવવા માટે વર્ષો સુધી નાણાકીય અને રાજકીય સંકલન કરવું પડ્યું હતું.
BRICSના દેશોમાં આર્થિક માળખું એકબીજાથી ઘણું અલગ છે. ભારતની અર્થવ્યવસ્થા, ચીનની અર્થવ્યવસ્થા, રશિયાની આર્થિક સ્થિતિ અને અન્ય સભ્ય દેશોની નાણાકીય નીતિઓમાં મોટો તફાવત છે.
આથી નજીકના ભવિષ્યમાં એક જ BRICS ચલણ કરતાં સ્થાનિક ચલણ આધારિત વેપાર અને નવી ચુકવણી વ્યવસ્થા વધુ વાસ્તવિક વિકલ્પ જણાય છે.
અમેરિકાને ચિંતા શા માટે છે?
અમેરિકન ડોલર માત્ર અમેરિકાનું ચલણ નથી. તે દાયકાઓથી વૈશ્વિક વેપાર, રોકાણ, બેન્કિંગ અને નાણાકીય વ્યવસ્થામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
ઘણા આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર સોદા ડોલરમાં થાય છે. વિશ્વના અનેક કેન્દ્રીય બેન્કોના વિદેશી ચલણ ભંડારમાં પણ ડોલરનું મોટું સ્થાન છે.
આ પરિસ્થિતિ અમેરિકાને કેટલાક મોટા ફાયદા આપે છે. વૈશ્વિક સ્તરે ડોલરની માંગ રહેતી હોવાથી અમેરિકન નાણાકીય બજારોને વિશાળ પ્રવાહ મળે છે અને અમેરિકા આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય વ્યવસ્થામાં નોંધપાત્ર પ્રભાવ જાળવી શકે છે.
જો સમય જતાં મોટા દેશો ડોલરનો ઉપયોગ નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડે, તો આ પ્રભાવ પર અસર થઈ શકે છે.
એટલે જ અમેરિકન નીતિ નિર્માતાઓ BRICSના ડી-ડોલરાઇઝેશન પ્રયાસોને નજીકથી નિહાળી રહ્યા છે.
પરંતુ શું ડોલરનું વર્ચસ્વ ખરેખર ખતમ થઈ જશે?
અહીં સૌથી મહત્વનો મુદ્દો આવે છે.
ડોલરનું વૈશ્વિક વર્ચસ્વ માત્ર એટલા માટે નથી કે અમેરિકા મોટી અર્થવ્યવસ્થા છે. તેની પાછળ વિશ્વાસ, નાણાકીય બજારોની ઊંડાઈ, વૈશ્વિક વેપારમાં તેનો વ્યાપક ઉપયોગ, અમેરિકન ટ્રેઝરી માર્કેટની વિશાળતા અને આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય માળખામાં દાયકાઓથી વિકસેલી વ્યવસ્થા છે.
એટલે BRICS દેશો સ્થાનિક ચલણમાં વધુ વેપાર શરૂ કરે તો પણ ડોલરનું સ્થાન રાતોરાત ખતમ થવાનું નથી.
હકીકતમાં, વૈશ્વિક નાણાકીય વ્યવસ્થામાં પરિવર્તન સામાન્ય રીતે ખૂબ ધીમે થાય છે. કોઈ એક ચલણને બદલવા માટે વિશ્વભરના બેન્કો, કંપનીઓ, રોકાણકારો અને સરકારો પાસે વિશ્વસનીય વિકલ્પ હોવો જરૂરી છે.
BRICS માટે સૌથી મોટો પડકાર શું છે?
BRICS દેશો વચ્ચે રાજકીય અને આર્થિક હિતો હંમેશા એકસરખા નથી.
ભારત અને ચીન વચ્ચે વેપાર સંબંધો હોવા છતાં વ્યૂહાત્મક સ્પર્ધા પણ છે. રશિયા અને ચીનના આર્થિક સંબંધો મજબૂત થયા છે, પરંતુ અન્ય દેશોની પોતાની પ્રાથમિકતાઓ છે.
આથી BRICS માટે એક સંયુક્ત નાણાકીય માળખું ઊભું કરવું સરળ નહીં હોય.
બીજો મોટો પડકાર ચલણનું સંતુલન છે. જો એક દેશની ચલણમાં બીજા દેશોની તુલનાએ ખૂબ વધારે માંગ હોય, તો વેપાર સેટલમેન્ટની વ્યવસ્થા કેવી રીતે સંતુલિત કરવામાં આવશે તે પ્રશ્ન ઊભો થાય છે.
ત્રીજો પડકાર છે—વિશ્વાસ.
કોઈપણ વૈશ્વિક ચુકવણી પ્રણાલી માટે સભ્ય દેશો વચ્ચે ડેટા, બેન્કિંગ નિયમો, સાયબર સુરક્ષા અને નાણાકીય પારદર્શિતામાં ઊંચા સ્તરનું સહકાર જરૂરી છે.
ભારત માટે આ સમગ્ર મુદ્દાનો અર્થ શું છે?
ભારત માટે સૌથી યોગ્ય રસ્તો કદાચ સંતુલિત નીતિ છે.
એક તરફ અમેરિકા, યુરોપ અને અન્ય વિકસિત અર્થવ્યવસ્થાઓ સાથે વેપાર અને રોકાણના સંબંધો જાળવી રાખવા જરૂરી છે. બીજી તરફ ભારતને એવી આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય વ્યવસ્થા પણ જોઈએ છે જેમાં વેપાર માટે માત્ર એક જ ચલણ અને એક જ ચુકવણી માળખા પર નિર્ભર રહેવું ન પડે.
સ્થાનિક ચલણમાં વેપાર વધારવો, રૂપિયા આધારિત સેટલમેન્ટને પ્રોત્સાહન આપવું, ડિજિટલ પેમેન્ટને આંતરરાષ્ટ્રીય બનાવવું અને વિવિધ દેશોની ચુકવણી પ્રણાલીઓને જોડવી—આ બધું ભારત માટે વધુ વ્યવહારુ માર્ગ બની શકે છે.
આગામી BRICS બેઠકમાં શું જોવાનું રહેશે?
આગામી BRICS ચર્ચાઓમાં સૌથી વધુ ધ્યાન ત્રણ બાબતો પર રહેશે.
પ્રથમ, સભ્ય દેશો સ્થાનિક ચલણમાં વેપાર વધારવા માટે કેટલું વાસ્તવિક સંકલન કરે છે.
બીજું, ક્રોસ-બોર્ડર પેમેન્ટ સિસ્ટમને જોડવા માટે કોઈ નક્કર પ્રગતિ થાય છે કે નહીં.
અને ત્રીજું, BRICS કોઈ નવી નાણાકીય વ્યવસ્થા અથવા સેટલમેન્ટ મિકેનિઝમ અંગે ચોક્કસ માળખું રજૂ કરે છે કે નહીં.
જો માત્ર રાજકીય નિવેદનો થાય તો તેની અસર મર્યાદિત રહેશે. પરંતુ જો બેન્કિંગ, ચુકવણી અને ચલણ સેટલમેન્ટ માટે વ્યવહારુ માળખું ઉભું થાય, તો તે લાંબા ગાળે વધુ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
ડોલર સામે યુદ્ધ કે વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા?
આ સમગ્ર ચર્ચાને “ડોલર વિરુદ્ધ BRICSનું યુદ્ધ” તરીકે જોવું કદાચ યોગ્ય નથી.
વાસ્તવિકતા એ છે કે BRICS દેશો પોતાના આર્થિક હિતોને સુરક્ષિત કરવા અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં વધુ વિકલ્પો ઊભા કરવા માંગે છે. ડોલર આજે પણ અત્યંત શક્તિશાળી વૈશ્વિક ચલણ છે અને નજીકના ભવિષ્યમાં તેનું સ્થાન કોઈ એક ચલણ સરળતાથી લઈ શકે તેવી સ્થિતિ દેખાતી નથી.
પરંતુ જો BRICS દેશો સ્થાનિક ચલણ, ડિજિટલ પેમેન્ટ અને વૈકલ્પિક સેટલમેન્ટ સિસ્ટમનો ઉપયોગ સતત વધારતા રહે, તો વિશ્વની નાણાકીય વ્યવસ્થા ધીમે ધીમે વધુ બહુધ્રુવી બની શકે છે.
આ પરિવર્તનનો અર્થ ડોલરનો અંત નહીં, પરંતુ ડોલર સાથે અન્ય ચલણો અને ચુકવણી પ્રણાલીઓની ભૂમિકા વધવી હોઈ શકે છે.
BRICS ખરેખર ડોલરનું વર્ચસ્વ ખતમ કરી શકશે કે નહીં, તેનો જવાબ આજે આપવો મુશ્કેલ છે. પરંતુ એક બાબત ચોક્કસ છે—વિશ્વની કેટલીક મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓ હવે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માટે એક જ નાણાકીય માર્ગ પર નિર્ભર રહેવા માંગતી નથી.
ભારત સ્થાનિક ચલણ અને ઝડપી પેમેન્ટ સિસ્ટમને મહત્વ આપી રહ્યું છે. ચીન યુઆનની વૈશ્વિક ભૂમિકા વધારવા માગે છે. રશિયા વૈકલ્પિક વેપાર અને ચુકવણી વ્યવસ્થાને વધુ ઝડપથી અપનાવી રહ્યું છે.
આ ત્રણેય અભિગમ એકસરખા નથી, પરંતુ તેમનું એક સામાન્ય લક્ષ્ય છે—આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં વધુ વિકલ્પો ઊભા કરવા.
આથી BRICSની આગામી બેઠકનો સૌથી મોટો સંદેશ કદાચ “ડોલર ખતમ” કરવાનો નહીં, પરંતુ “ડોલર સિવાયના વિકલ્પો મજબૂત” કરવાનો હોઈ શકે છે.
જો આ પ્રયાસો આગામી વર્ષોમાં વ્યવહારુ અને મોટા પાયે અમલમાં આવે, તો વૈશ્વિક નાણાકીય વ્યવસ્થામાં ધીમે ધીમે મોટું પરિવર્તન આવી શકે છે. પરંતુ ડોલરનું સ્થાન સંપૂર્ણપણે ખતમ થવા કરતાં વિશ્વ એક એવી વ્યવસ્થા તરફ આગળ વધે તેવી શક્યતા વધુ છે, જ્યાં અનેક ચલણો અને અનેક ચુકવણી પ્રણાલીઓ સાથે-સાથે મહત્વ ધરાવે.
