બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા પર મોટો ફેરફાર! શું હવે વ્હોટ્સએપ અને ઇન્સ્ટાગ્રામ વાપરવા માટે લેવી પડશે વાલીઓની પરવાનગી?
આજના ડિજિટલ યુગમાં સોશિયલ મીડિયા બાળકોના જીવનનો એક અભિન્ન અંગ બની ગયું છે, પરંતુ તેની સાથે જોડાયેલા જોખમો પણ સતત વધી રહ્યા છે. તાજેતરમાં જ સુપ્રીમ કોર્ટમાં એક મહત્વપૂર્ણ સુનાવણી દરમિયાન ભારત સરકારને એ બાબતે વિચારણા કરવા માટે કહેવામાં આવ્યું છે કે શું ૧૮ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના સગીરો માટે સોશિયલ મીડિયાના ઉપયોગ પર વધુ કડક નિયમો લાગુ કરી શકાય છે કે નહીં. આ મામલો સોશિયલ મીડિયા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવાનો નથી, પરંતુ બાળકોની સુરક્ષા માટે ડિજિટલ મધ્યસ્થીઓ (Intermediary Platforms) પર કડક નિયંત્રણો લાવવાનો છે.
સુપ્રીમ કોર્ટનું વલણ અને કાનૂની માળખાની જરૂરિયાત
સુપ્રીમ કોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) સૂર્યકાંત અને ન્યાયાધીશોની બેન્ચે કેન્દ્ર સરકારને આદેશ આપ્યો છે કે તેઓ હાલના મધ્યસ્થી નિયમો (Intermediary Rules) ને વધુ મજબૂત બનાવવાની શક્યતાઓ તપાસે. કોર્ટે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું છે કે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સે ભારતના કાયદાઓનું ચુસ્તપણે પાલન કરવું પડશે. આ કોઈ સામાન્ય અપીલ નથી, પરંતુ કોર્ટ દ્વારા આપવામાં આવેલી સખત દિશા નિર્દેશો છે, જેના જવાબમાં સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ પણ ખાતરી આપી છે કે આ દિશામાં યોગ્ય પગલાં લેવામાં આવશે.
૧૮ વર્ષની વય મર્યાદા કેમ છે સૌથી મહત્વપૂર્ણ?
આ આખા વિવાદના કેન્દ્રમાં ભારતીય કરાર અધિનિયમ (Indian Contract Act) ની કલમ ૧૧ છે, જે કરાર કરવા માટેની કાનૂની યોગ્યતા સાથે જોડાયેલી છે. અરજદાર સંસ્થા ‘જસ્ટ રાઈટ્સ ફોર ચિલ્ડ્રન એલાયન્સ’ (JRCA) ના વકીલ એચ. એસ. ફૂલકાએ દલીલ કરી હતી કે ભારતીય કાયદા મુજબ સગીરો દ્વારા કરવામાં આવતા કરાર રદબાતલ (Void) ગણાય છે. જ્યારે કોઈ બાળક સોશિયલ મીડિયા પર એકાઉન્ટ બનાવે છે, ત્યારે તેને પ્લેટફોર્મના નિયમો અને શરતો (Terms and Conditions) સ્વીકારવા પડે છે, જે કાનૂની રીતે સગીરો માટે યોગ્ય નથી. આ જ કારણ છે કે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સની ઉંમરની મર્યાદા અને ભારતના કાયદા વચ્ચે મોટો મેળ ખાતો નથી.
શું હવે વાલીઓની મંજૂરી (Parental Consent) અનિવાર્ય બનશે?
બાળકોની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે એક મુખ્ય પ્રસ્તાવ એવો મૂકવામાં આવ્યો છે કે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ પર એકાઉન્ટ ખોલવા માટે વાલી કે કાનૂની રક્ષકની પરવાનગી ફરજિયાત બનાવવી જોઈએ. આ માટે આઈટી નિયમોમાં સુધારો કરવાની માંગ કરવામાં આવી છે, જેથી પ્લેટફોર્મ્સે સગીરો સાથે કરાર કરતા પહેલા વાલીઓની મંજૂરી લેવી પડે. આ પ્રક્રિયામાં વાલીઓની ઈ-કેવાયસી (e-KYC) અથવા ઓળખની ચકાસણીનો સમાવેશ થઈ શકે છે, જેથી કરાર સીધો વાલી અને પ્લેટફોર્મ વચ્ચે થાય.
સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ અને પ્લેટફોર્મ્સ પર શું અસર પડશે?
જો આ નવા નિયમો લાગુ થાય છે, તો ફેસબુક, સ્નેપચેટ કે અન્ય સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સે જેઓ અત્યાર સુધી ૧૩ વર્ષની ઉંમરના બાળકોને પણ એકાઉન્ટ બનાવવા દેતા હતા, તેમણે તેમની સિસ્ટમમાં મોટો ફેરફાર કરવો પડશે. પ્લેટફોર્મ્સે પોતાની આંતરિક નીતિઓ બદલવાને બદલે ભારતના કાનૂની માળખા મુજબ જ સોફ્ટવેર અને રજિસ્ટ્રેશન પ્રક્રિયા તૈયાર કરવી પડશે.
બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા પર રહેલા ગંભીર જોખમો
આ અરજીમાં બાળકોની સુરક્ષાને લઈને અનેક ગંભીર ચિંતાઓ વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. આજનું ઓનલાઈન જગત બાળકો માટે કેટલું જોખમી બની શકે છે તેની યાદી નીચે મુજબ છે:
ઓનલાઈન ગ્રૂમિંગ અને શોષણ: સગીરો સરળતાથી ઓનલાઈન ગુનેગારોના શિકાર બની શકે છે.
સાયબર બુલિંગ અને હેરાનગતિ: સોશિયલ મીડિયા પર ટ્રોલિંગ અને માનસિક દબાણ વધતું જાય છે.
અયોગ્ય સામગ્રી: બાળકો સુધી અસુરક્ષિત અને વય-અયોગ્ય કન્ટેન્ટ પહોંચવું મોટું જોખમ છે.
પર્સનલ ડેટાનો દુરુપયોગ: બાળકોની ટેવોનું પ્રોફાઈલિંગ કરીને તેમની અંગત માહિતીનો ખોટો ઉપયોગ થવાની શક્યતા રહે છે.
આ તમામ જોખમોને ધ્યાનમાં રાખીને સુપ્રીમ કોર્ટ અને સરકાર સંયુક્ત રીતે બાળકો માટે સુરક્ષિત ડિજિટલ વાતાવરણ ઊભુ કરવા માટે ગંભીરતાથી કામ કરી રહી છે. આગામી સમયમાં આ નિયમો કડક બનવાથી સોશિયલ મીડિયાનો ઉપયોગ બાળકો માટે ઘણો નિયંત્રિત થઈ શકે છે.
