ડાયાબિટીસની સારવારમાં IIT કાનપુરના વૈજ્ઞાનિકોની મોટી સફળતા! શોધ્યો ઇન્સ્યુલિન રોકતો નવો માર્ગ, ટાઇપ-2 ડાયાબિટીસ માટે નવી દવાની આશા
ડાયાબિટીસના દર્દીઓ માટે એક સારા સમાચાર સામે આવ્યા છે. ભારતમાં ટાઇપ-2 ડાયાબિટીસના વધતા કેસ વચ્ચે IIT કાનપુરના વૈજ્ઞાનિકોએ એવી મહત્ત્વપૂર્ણ શોધ કરી છે, જે ભવિષ્યમાં આ બીમારીની સારવારની દિશા બદલી શકે છે. સંશોધકોએ સ્વાદુપિંડ (Pancreas)માં હાજર રોગપ્રતિકારક કોષો ઇન્સ્યુલિનના ઉત્પાદન અને તેના સ્ત્રાવને કેવી રીતે અટકાવે છે તે શોધી કાઢ્યું છે. ખાસ વાત એ છે કે આ પ્રક્રિયાને નિયંત્રિત કરતો એક નવો મોલેક્યુલર માર્ગ પણ ઓળખવામાં આવ્યો છે.
આ સંશોધનથી ભવિષ્યમાં એવી દવાઓ વિકસાવવાનો માર્ગ ખુલી શકે છે, જે ટાઇપ-2 ડાયાબિટીસ અને મેદસ્વીપણાથી પીડાતા લોકોમાં ઇન્સ્યુલિન બનાવતા કોષોની કામગીરી જાળવી રાખવામાં મદદરૂપ થઈ શકે.
માત્ર થોડી મિનિટોમાં બંધ થઈ શકે છે ઇન્સ્યુલિનનો સ્ત્રાવ
IIT કાનપુરના સંશોધકોએ શોધ્યું છે કે સ્વાદુપિંડમાં રહેલા મેક્રોફેજ (Macrophages) નામના રોગપ્રતિકારક કોષો ઇન્સ્યુલિન બનાવતા બીટા કોષોની કામગીરીને અસર કરી શકે છે.
અત્યાર સુધી માનવામાં આવતું હતું કે ડાયાબિટીસમાં સોજા અને અન્ય જૈવિક પ્રક્રિયાઓને કારણે ધીમે ધીમે બીટા કોષોને નુકસાન પહોંચે છે. પરંતુ નવા સંશોધનમાં જાણવા મળ્યું છે કે રોગપ્રતિકારક કોષો એક ખાસ સંકેત આપીને માત્ર થોડી મિનિટોમાં જ ઇન્સ્યુલિનનો સ્ત્રાવ ઘટાડી શકે છે.
આ શોધથી વૈજ્ઞાનિકોને સમજવામાં મદદ મળી છે કે ટાઇપ-2 ડાયાબિટીસમાં ઇન્સ્યુલિનની સમસ્યા પાછળ માત્ર કોષોને થતું નુકસાન જ જવાબદાર નથી, પરંતુ કોષો વચ્ચે થતો સંદેશાવ્યવહાર પણ મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
GPR18 રિસેપ્ટર છે આ સમગ્ર પ્રક્રિયાની ચાવી
સંશોધકોએ આ પ્રક્રિયામાં GPR18 નામના રિસેપ્ટરની મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા શોધી છે. આ રિસેપ્ટર સ્વાદુપિંડના મેક્રોફેજ કોષોમાં જોવા મળે છે.
જ્યારે GPR18 સક્રિય થાય છે ત્યારે મેક્રોફેજ કોષો સ્ફિંગોલિપિડ્સ (Sphingolipids) નામની ચરબીયુક્ત સામગ્રી છોડે છે. આ પદાર્થો આસપાસના બીટા કોષોમાં પ્રવેશીને તેમની ઇન્સ્યુલિન છોડવાની પ્રક્રિયામાં અવરોધ ઊભો કરે છે.
વૈજ્ઞાનિકોએ પ્રયોગ દરમિયાન આ માર્ગને સક્રિય અને નિષ્ક્રિય કરીને તેની અસર તપાસી હતી. જ્યારે આ પ્રક્રિયા સક્રિય કરવામાં આવી ત્યારે ઉંદરોમાં ઇન્સ્યુલિનનો સ્ત્રાવ ઘટ્યો હતો. બીજી તરફ, આ માર્ગને અટકાવતાં ઇન્સ્યુલિનનું સ્તર સુધર્યું હતું.
માનવ સ્વાદુપિંડના ટિશ્યૂમાં પણ મળ્યા પુરાવા
આ સંશોધનની સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે વૈજ્ઞાનિકોએ માત્ર પ્રાણીઓ પર જ નહીં, પરંતુ માનવ સ્વાદુપિંડના દાનમાં મળેલા ટિશ્યૂ પર પણ અભ્યાસ કર્યો હતો.
અમેરિકાની ઇન્ડિયાના બાયોસાયન્સિસ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટના સહયોગથી કરવામાં આવેલા પરીક્ષણોમાં માનવ સ્વાદુપિંડના કોષોમાં પણ GPR18 માર્ગ સક્રિય હોવાનું જાણવા મળ્યું હતું.
જ્યારે આ માર્ગને સક્રિય કરવામાં આવ્યો ત્યારે માનવ ટિશ્યૂમાં પણ ઇન્સ્યુલિનનો સ્ત્રાવ ઘટ્યો હતો. આથી સંશોધનના તારણો માનવ શરીર માટે પણ મહત્ત્વ ધરાવે છે.
આ સંશોધનના પરિણામો પ્રતિષ્ઠિત મેડિકલ જર્નલ ‘Journal of Clinical Investigation’માં પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યા છે.
શું હવે ડાયાબિટીસની નવી દવા મળશે?
આ શોધના આધારે વૈજ્ઞાનિકો ભવિષ્યમાં ત્રણ અલગ-અલગ જગ્યાએ દવાઓ વિકસાવવાની શક્યતા તપાસી શકે છે. તેમાં GPR18 રિસેપ્ટરને બ્લોક કરવો, સ્ફિંગોલિપિડ્સના સંકેતને રોકવો અને આ ચરબીયુક્ત પદાર્થોને બીટા કોષોમાં પ્રવેશતા અટકાવવાનો સમાવેશ થાય છે.
જોકે, આ સંશોધનનો અર્થ એવો નથી કે ડાયાબિટીસનો સંપૂર્ણ ઇલાજ મળી ગયો છે. નવી દવા વિકસાવવા માટે હજુ વધુ સંશોધન, સલામતી પરીક્ષણો અને માનવ ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સ જરૂરી રહેશે.
ડાયાબિટીસના દર્દીઓ માટે નવી આશા
IIT કાનપુરની આ શોધ ટાઇપ-2 ડાયાબિટીસને સમજવાની દિશામાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ પગલું છે. ખાસ કરીને મેદસ્વીપણાને કારણે ઇન્સ્યુલિનની કામગીરી પર અસર થતી હોય તેવા દર્દીઓ માટે ભવિષ્યમાં નવી સારવાર વિકસવાની આશા ઊભી થઈ છે.
હાલના દર્દીઓએ પોતાની દવાઓ, ઇન્સ્યુલિન કે ડાયટમાં ડૉક્ટરની સલાહ વિના કોઈ ફેરફાર કરવો નહીં. આ શોધ હજુ સંશોધનના તબક્કામાં છે, પરંતુ ભવિષ્યમાં ડાયાબિટીસની સારવાર માટે એક નવો રસ્તો ખોલી શકે છે.
