વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં ભારતની મજબૂત એન્ટ્રી: અમેરિકા-યુરોપ સાથે સમજૂતી, ચીન સાથેના ટકરાવ વચ્ચે સંતુલનની કૂટનીતિ
દુનિયાની આર્થિક વ્યવસ્થામાં ભારતની ભૂમિકા ઝડપથી બદલાઈ રહી છે. અમેરિકા અને યુરોપિયન યુનિયન સાથેના મોટા વેપાર કરારોથી લઈને ચીન સાથે વધતા વ્યાપારી તણાવ સુધી, ભારત પોતાની જાતને એક ઉભરતી જ નહીં પરંતુ સ્થાપિત વૈશ્વિક આર્થિક શક્તિ તરીકે રજૂ કરી રહ્યું છે. વર્તમાન ઘટનાક્રમો સૂચવે છે કે ભારત હવે નીતિવિષયક નિર્ણયોમાં વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા સાથે આગળ વધી રહ્યું છે.
અમેરિકા સાથે મોટો વ્યાપારી વળાંક
2026ની શરૂઆતમાં ભારત-અમેરિકા વેપાર સંબંધોમાં એક મોટો ફેરફાર જોવા મળ્યો છે. અમેરિકાએ ભારતીય ઉત્પાદનો પર લાદવામાં આવતા ઊંચા ટેરિફમાં ભારે ઘટાડો કર્યો છે, જેનાથી ભારતીય નિકાસને નવી ગતિ મળવાની આશા છે. આ સમજૂતી હેઠળ બંને દેશો વચ્ચે ઉર્જા, ટેકનોલોજી અને કૃષિ જેવા ક્ષેત્રોમાં વેપાર વધારવા પર સહમતિ બની છે.
સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, ભારત પોતાની ઉર્જા જરૂરિયાતો માટે હવે રશિયાને બદલે અમેરિકા અને લેટિન અમેરિકન દેશો તરફ વળી રહ્યું છે. બીજી તરફ, ભારતીય બજારમાં અમેરિકન ઉત્પાદનોની પહોંચ સરળ બનાવવા માટે અનેક શુલ્ક અને અવરોધો હટાવવા પર પણ સહમતિ સધાઈ છે. તેને બંને દેશો વચ્ચેની આર્થિક ભાગીદારીને નવી ઊંચાઈ પર લઈ જનારું પગલું માનવામાં આવે છે.
ચીન સાથે વ્યાપારી તણાવ વધુ ઘેરો બન્યો
જ્યાં એક તરફ ભારત પશ્ચિમી દેશો સાથે વેપાર વધારી રહ્યું છે, ત્યાં બીજી તરફ ચીન સાથેના આર્થિક સંબંધો પડકારજનક રહ્યા છે. ચીને ભારતની ઔદ્યોગિક પ્રોત્સાહન નીતિઓને લઈને વિશ્વ વ્યાપાર સંગઠન (WTO) માં વાંધો નોંધાવ્યો છે. બેઇજિંગનો આરોપ છે કે ભારત સ્થાનિક કંપનીઓને પ્રોત્સાહન આપવા માટે એવા નિયમો અપનાવી રહ્યું છે, જે આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપાર નિયમોની વિરુદ્ધ છે.
આ સાથે જ ભારત-ચીન વેપાર અસંતુલન પણ એક મોટી ચિંતાનો વિષય છે. ઈલેક્ટ્રોનિક્સ, ફાર્મા કાચો માલ અને સૌર ઉર્જા ઉપકરણો જેવા મહત્વના ક્ષેત્રોમાં ભારતની નિર્ભરતા હજુ પણ ચીન પર ઘણી વધારે છે. નિષ્ણાતો માને છે કે આ નિર્ભરતા જ ભારતની લાંબા ગાળાની વ્યૂહરચના માટે સૌથી મોટો પડકાર છે.
યુરોપિયન યુનિયન સાથે મુક્ત વેપાર સમજૂતી (FTA)
ભારતે યુરોપિયન યુનિયન સાથે પણ એક મહત્વનો પડાવ પાર કર્યો છે. બંને પક્ષો વચ્ચે લાંબા સમયથી ચાલી રહેલી વાતચીત બાદ એક વ્યાપક મુક્ત વેપાર સમજૂતી પર સહમતિ બની છે. આ કરારથી યુરોપિયન કંપનીઓને ભારતીય બજાર સુધી સરળ પહોંચ મળશે, જ્યારે ભારતીય નિકાસકારો માટે પણ યુરોપના દરવાજા વધુ ખુલશે.
આર્થિક વિશ્લેષકોનો અંદાજ છે કે આગામી વર્ષોમાં આનાથી ભારત-યુરોપ વેપારમાં ઝડપી વૃદ્ધિ થશે અને બંને પક્ષોને ટેક્સમાં મોટી બચતનો ફાયદો મળશે.
સ્થાનિક ઉત્પાદનને મળી ગતિ
આ વૈશ્વિક સમજૂતીઓની સમાંતર ભારતે સ્થાનિક ઉત્પાદન વધારવા પર પણ ભાર મૂક્યો છે. સરકારની પ્રોત્સાહન યોજનાઓએ ઈલેક્ટ્રોનિક્સ, દવાઓ અને મોબાઈલ ઉત્પાદન જેવા ક્ષેત્રોમાં મોટા રોકાણને આકર્ષિત કર્યું છે. તેના કારણે માત્ર ઉત્પાદન જ નથી વધ્યું, પરંતુ લાખો નવી રોજગારીની તકો પણ ઊભી થઈ છે.
સરકારનો દાવો છે કે આ પહેલોએ ભારતને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈનનો મહત્વનો હિસ્સો બનાવવામાં મદદ કરી છે અને વિદેશી કંપનીઓ માટે ભારત એક ભરોસાપાત્ર વિકલ્પ બનીને ઉભર્યું છે.
આગળની દિશા
આર્થિક નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ભારત માટે હવે સંતુલન જાળવી રાખવાનો પડકાર છે. અમેરિકા અને યુરોપ સાથેના મજબૂત સંબંધો વચ્ચે ચીન પર નિર્ભરતા ઓછી કરવી, સાથે જ કૃષિ અને ડેરી જેવા સંવેદનશીલ ક્ષેત્રોનું રક્ષણ કરવું સરળ નહીં હોય.
તેમ છતાં, વર્તમાન સંકેતો એ જ સૂચવે છે કે ભારત ‘ચીન પ્લસ વન’ વ્યૂહરચનાનો ફાયદો ઉઠાવીને વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં પોતાનું સ્થાન વધુ મજબૂત કરવા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. જો આ માર્ગ આ રીતે જ ચાલુ રહ્યો, તો આવનારા દાયકાઓમાં ભારત વિશ્વ અર્થતંત્રના કેન્દ્રમાં ઉભેલું જોવા મળી શકે છે.
