ડાયાબિટીસમાં પગ બગડવાના શરૂઆતી સંકેતો શું છે? જાણો ડાયાબિટીક ફૂટના લક્ષણો અને સાવચેતી
આજના સમયમાં ડાયાબિટીસ એક સામાન્ય બીમારી બની ગઈ છે, પરંતુ જો તેને ગંભીરતાથી લેવામાં ન આવે તો તે શરીરના અંગોને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. ડાયાબિટીસની સૌથી વધુ અસર જો કોઈ અંગ પર થતી હોય તો તે છે ‘પગ’. તબીબી ભાષામાં આ સ્થિતિને ‘ડાયાબિટીક ફૂટ’ (Diabetic Foot) અથવા ‘ડાયાબિટીક ન્યુરોપેથી’ કહેવામાં આવે છે.
ઘણીવાર લોકો પગમાં થતા ફેરફારોને અવગણે છે, જે પાછળથી એટલા ગંભીર બની જાય છે કે પગ કાપવાની (Amputation) નોબત આવી શકે છે. તેથી, સમય રહેતા તેના લક્ષણો ઓળખવા ખૂબ જ જરૂરી છે.
શુ છે ડાયાબિટીક ફૂટ?
જ્યારે લોહીમાં શર્કરાનું પ્રમાણ (Blood Sugar) લાંબા સમય સુધી વધારે રહે છે, ત્યારે તે પગની નસો અને રક્તવાહિનીઓને નુકસાન પહોંચાડે છે. આના કારણે પગમાં લોહીનું પરિભ્રમણ ઓછું થઈ જાય છે અને સંવેદના (Sensation) ઘટવા લાગે છે. પરિણામે, પગમાં નાની ઈજા પણ મોટું સ્વરૂપ ધારણ કરી લે છે.
ડાયાબિટીક ફૂટના શરૂઆતી લક્ષણો
જો તમને ડાયાબિટીસ હોય, તો તમારા પગમાં નીચે મુજબના ફેરફારો દેખાય તો તરત જ સાવધાન થઈ જવું જોઈએ:
1. પગમાં ઝણઝણાટી અથવા સુન્નપણું
આ સૌથી સામાન્ય લક્ષણ છે. દર્દીને પગમાં સતત ઝણઝણાટી, કીડીઓ ચાલતી હોય તેવો અનુભવ અથવા પગ સુન્ન થઈ ગયા હોય તેવું લાગે છે. ક્યારેક હળવી સોય ભોંકાતી હોય તેવી બળતરા પણ અનુભવાય છે.
2. ઘા જલ્દી ન રુઝાવો
સામાન્ય રીતે નાની એવી ઈજા કે ફોડલી થોડા દિવસોમાં મટી જતી હોય છે, પરંતુ ડાયાબિટીસના દર્દીઓમાં હીલિંગ (રુઝ આવવાની) પ્રક્રિયા ખૂબ જ ધીમી પડી જાય છે. જો પગ પરનો કોઈ નાનો ઘા અઠવાડિયા સુધી ન ભરાય, તો તે ડાયાબિટીક ફૂટનો સંકેત હોઈ શકે છે.
3. ત્વચાનું ફાટવું અને શુષ્કતા
ડાયાબિટીસને કારણે પગની ત્વચા અત્યંત સૂકી (Dry) થઈ જાય છે. ત્વચામાં તિરાડો પડવા લાગે છે અને એડીઓ ફાટવા લાગે છે. આ તિરાડો દ્વારા બેક્ટેરિયા શરીરમાં પ્રવેશી શકે છે, જેનાથી ઈન્ફેક્શનનો ખતરો વધી જાય છે.
4. પગના રંગમાં ફેરફાર
જ્યારે પગ સુધી લોહીનું પરિભ્રમણ યોગ્ય રીતે થતું નથી, ત્યારે ત્વચાનો રંગ બદલાવા લાગે છે. પગ ક્યારેક વધુ પડતા લાલ, વાદળી કે કાળાશ પડતા દેખાઈ શકે છે.
5. સોજો અને સતત દુખાવો
પગમાં કોઈપણ કારણ વગર સોજો રહેવો અથવા સતત દુખાવો થવો એ ડાયાબિટીક ફૂટના પ્રારંભિક લક્ષણોમાંનું એક છે. ઘણીવાર લોહીના ગંઠાવા (Clotting) અથવા નસોમાં અવરોધને કારણે આવું બને છે.
6. વારંવાર ઈન્ફેક્શન થવું
જો તમારા પગમાં વારંવાર નખ પાસે ઈન્ફેક્શન થતું હોય અથવા ફંગલ ઈન્ફેક્શન વારંવાર ઉથલો મારતું હોય, તો તેનો અર્થ એ છે કે તમારા પગની રોગપ્રતિકારક શક્તિ નબળી પડી રહી છે.
બચવા માટે શું કરવું? (સાવચેતીના પગલાં)
ડાયાબિટીક ફૂટની સમસ્યાથી બચવા માટે માત્ર બ્લડ શુગર કંટ્રોલ કરવું પૂરતું નથી, પગની ખાસ સંભાળ પણ જરૂરી છે:
દરરોજ પગની તપાસ: રાત્રે સૂતા પહેલા અરીસાની મદદથી પગના તળિયા અને આંગળીઓ વચ્ચે તપાસો કે ક્યાંય કાપો, ફોડલી કે લાલાશ તો નથી ને?
નવશેકા પાણીથી પગ ધોવા: દરરોજ હળવા સાબુ અને નવશેકા પાણીથી પગ ધોવા અને ખાસ કરીને આંગળીઓ વચ્ચેની જગ્યા કોરી રાખવી.
યોગ્ય ફૂટવેર: ક્યારેય ખુલ્લા પગે ન ચાલવું. હંમેશા નરમ અને આરામદાયક ચંપલ કે બૂટ પહેરવા જે પગમાં ક્યાંય ડંખતા ન હોય.
નખ કાપતી વખતે સાવધાની: નખને બહુ ઉંડા ન કાપવા, જેથી ચામડીમાં ઈજા ન થાય.
તબીબી સલાહ: જો પગમાં કોઈ પણ ફેરફાર દેખાય, તો ઘરગથ્થુ ઉપચાર કરવાને બદલે તરત જ ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો.
