કમાણી લાખોમાં છતાં ખિસ્સું ખાલી રહે છે? અર્થશાસ્ત્રની આ ટ્રિક તમને ચોંકાવી દેશે!
આજથી હજારો વર્ષ પહેલાં આચાર્ય ચાણક્યે ‘અર્થશાસ્ત્ર’ની રચના કરી હતી. આ માત્ર કોઈ ધાર્મિક કે નૈતિક પુસ્તક નથી, પરંતુ વ્યવહારુ અર્થતંત્ર, સત્તા અને નાણાકીય વ્યવસ્થાપનનો એક સચોટ નકશો છે. ચાણક્ય ક્યારેય હવાઈ વાતો નહોતા કરતા, તેમના વિચારો એકદમ વ્યવહારુ અને પરિણામલક્ષી હતા. તેમના મતે, પૈસો એ માત્ર મોજશોખનું સાધન નથી, પણ એ એક આખી વ્યવસ્થાની કરોડરજ્જુ છે. આજે પણ જે ભારતીયો પેઢીઓ સુધી ટકે તેવી સંપત્તિ બનાવવા માંગે છે, તેઓ અજાણતા કે જાણીજોઈને ચાણક્યના આ ૭ નિયમોનું પાલન કરે છે. ચાલો સમજીએ કે આજના આધુનિક યુગમાં આ પ્રાચીન જ્ઞાન આપણને કેવી રીતે આર્થિક આઝાદી અપાવી શકે છે.
૧. કમાણી કરતાં ઓછો ખર્ચ કરો અને તફાવત પર નજર રાખો
ચાણક્યનું બહુ સ્પષ્ટ માનવું હતું કે જે વ્યક્તિ પોતાની આવક અને ખર્ચનો હિસાબ નથી રાખી શકતી, તે ક્યારેય મોટા સામ્રાજ્ય કે મોટી સંપત્તિનું સંચાલન ન કરી શકે. આજના સમયમાં ઘણા લોકો મહિને લાખો રૂપિયા કમાતા હોવા છતાં મહિનાના અંતે મૂંઝવણમાં હોય છે કે પૈસા ગયા ક્યાં?
સમસ્યા એ છે કે આપણે આપણા ખર્ચની માત્ર ‘કલ્પના’ કરીએ છીએ, તેનો સાચો ‘આંકડો’ નથી રાખતા. તમે ડાયરીમાં લખો, એક્સેલ શીટ બનાવો કે કોઈ મોબાઈલ એપ વાપરો—સાધન ગમે તે હોય, પણ શિસ્ત મહત્વની છે. તમારી આવક અને ખર્ચ વચ્ચેનો જે તફાવત (ગેપ) છે, તેને સતત જોતા રહેવાથી જ તમને ખબર પડશે કે તમારી ખરી આર્થિક સ્થિતિ શું છે.
૨. બચતને તમારો પહેલો ખર્ચ ગણો
સામાન્ય રીતે લોકો શું કરે છે? પગાર આવે એટલે પહેલા ઘરભાડું, લાઈટ બિલ, કરિયાણું અને EMI ચૂકવે છે, પછી જે વધે તેમાંથી મોજશોખ કરે છે અને છેલ્લે જો કંઈ બચે તો તેને સેવિંગ્સ ગણે છે. ચાણક્ય આ અભિગમના સખત વિરોધી હતા. તેમનું કહેવું હતું કે જે ધન હાથમાં આવતાની સાથે જ અલગ રાખવામાં ન આવે, તે અઠવાડિયું પૂરું થતાં પહેલાં જ ઘરના અન્ય કામોમાં વપરાઈ જાય છે.
આ આદતને આજના સમયમાં ‘ઓટો-ડેબિટ SIP’ (Systematic Investment Plan) કહેવાય છે. જે દિવસે પગાર થાય, તે જ દિવસે રોકાણના પૈસા આપોઆપ કપાઈ જવા જોઈએ. જે પૈસા તમે ખાતામાં જોશો જ નહીં, તેને વાપરવાનો વિચાર પણ તમને નહીં આવે.
૩. માત્ર રોકાણનું નહીં, આવકનું પણ વૈવિધ્યકરણ કરો
અર્થશાસ્ત્રમાં ચાણક્યે એવા રાજાની આકરી આલોચના કરી છે જે માત્ર એક જ કર કે આવકના સ્ત્રોત પર નિર્ભર રહે છે. જો એ એક સ્ત્રોત સુકાઈ જાય, તો આખું રાજ્ય જોખમમાં આવી પડે છે. આ જ નિયમ આપણા ઘરને પણ લાગુ પડે છે.
માત્ર એક જ નોકરી કે સિંગલ સેલરી પર આખું કુટુંબ ચલાવવું એ આજના સમયમાં બહુ મોટું જોખમ છે. તમારી પાસે આવકનો બીજો સ્ત્રોત હોવો જ જોઈએ—પછી તે કોઈ નાનો સાઈડ બિઝનેસ હોય, ફ્રીલાન્સિંગ કામ હોય, શેરબજારનું ડિવિડન્ડ હોય કે ભાડાની આવક હોય. આ બીજો સ્ત્રોત ભલે નાનો હોય, પણ તે મુશ્કેલ સમયમાં તમારા આખા પરિવારને આર્થિક આંચકાઓથી બચાવી લે છે.
૪. તમારા મિત્રો અને આસપાસના લોકોની નાણાકીય આદતો જુઓ
માનવ સ્વભાવ વિશે ચાણક્યની પકડ બહુ મજબૂત હતી. તેમણે કહ્યું હતું કે જો તમે વિપુલ પ્રમાણમાં ઉડાઉ અને દેખાદેખી કરનારા લોકોની વચ્ચે રહેશો, તો ધીમે-ધીમે તમે પણ એવા જ બની જશો. આ કોઈ નૈતિક પ્રવચન નથી, પણ મનોવિજ્ઞાન છે.
જો તમારા ગ્રુપના લોકો દર બે-ત્રણ વર્ષે ગાડી બદલતા હોય કે દર છ મહિને વિદેશ પ્રવાસે જતા હોય, તો અજાગ્રતપણે તમારા પર પણ એવું જ કરવાનું દબાણ આવશે. જે લોકો ખરેખર લાંબાગાળાની સંપત્તિ બનાવે છે, તેમના મિત્રો દેખાડો કરવાને બદલે રોકાણ, નેટવર્થ અને ફાઇનાન્સિયલ પ્લાનિંગની વાતો કરે છે. તમે કોની સાથે ઉઠો-બેસો છો, તેના પરથી જ નક્કી થાય છે કે તમારું બેંક બેલેન્સ કેટલું રહેશે.
૫. ઘસાતી જતી અસ્કયામતો (Depreciating Assets) માટે ક્યારેય લોન ન લો
આજથી બે હજાર વર્ષ પહેલાં ચાણક્ય દેવાના એવા સિદ્ધાંતો આપી ગયા છે જે આજે આધુનિક ફાયનાન્સમાં ભણાવવામાં આવે છે. બિઝનેસ વધારવા માટે કે જમીન ખરીદવા માટે લીધેલું દેવું સમજી શકાય છે કારણ કે તે તમને કમાઈને આપશે. પરંતુ માત્ર સમાજમાં વટ પાડવા માટે મોંઘો ફોન લેવો, લક્ઝરી કાર ખરીદવી કે પચાસ લાખનું દેવું કરીને લગ્ન કરવા એ આર્થિક આત્મહત્યા સમાન છે. ઘસાતી ચીજો માટે EMI ભરવો એ તમારી અધીરાઈ માટે ચૂકવવો પડતો ભારે ટેક્સ છે.
૬. કોઈપણ રોકાણ કરતાં પહેલાં જ્ઞાનમાં રોકાણ કરો
ચાણક્યના અર્થશાસ્ત્રનો સૌથી લોકપ્રિય સિદ્ધાંત એ છે કે માણસનું હુનર અને તેનું જ્ઞાન એ એકમાત્ર એવી સંપત્તિ છે જેને કોઈ રાજા છીનવી નથી શકતો, કોઈ ચોર ચોરી નથી શકતો અને તેના પર ક્યારેય મોંઘવારીની અસર નથી થતી.
તમારી લાઈફસ્ટાઈલ અપગ્રેડ કરતા પહેલાં તમારી સ્કિલ્સ (કૌશલ્ય) અપગ્રેડ કરો. કોઈ નવો કોર્સ શીખો, નવું સર્ટિફિકેટ મેળવો કે તમારા ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો પાસેથી માર્ગદર્શન લો. પોતાના મગજ અને કૌશલ્ય પાછળ ખર્ચેલા પૈસા લોન્ગ ટર્મમાં જે વળતર (Returns) આપે છે, તે દુનિયાનું કોઈ મ્યુચ્યુઅલ ફંડ આપી શકતું નથી.
૭. માત્ર નફાનો જ નહીં, નુકસાનનો પણ પ્લાન રાખો
અર્થશાસ્ત્રનો મોટો હિસ્સો એ વાતોથી ભરેલો છે કે જ્યારે દુષ્કાળ પડે, યુદ્ધ થાય કે કોઈ આપત્તિ આવે ત્યારે રાજ્યને કેવી રીતે બચાવવું. ચાણક્ય કહેતા કે એક બુદ્ધિશાળી વહીવટકર્તા એ જ છે જેની પાસે આગામી મુશ્કેલ વર્ષો કાઢવા માટે પૂરતો અનામત ભંડાર (Reserve) હોય.
આપણા માટે આનો અર્થ છે: ‘ઇમરજન્સી ફંડ’. તમારી પાસે ઓછામાં ઓછા ૬ થી ૧૨ મહિનાના ઘરખર્ચ જેટલી રકમ રોકડી અથવા લિક્વિડ ફંડમાં અનામત હોવી જોઈએ. મોટાભાગના લોકો પાસે પગાર વધશે ત્યારે શું કરવું તેના પ્લાન હોય છે, પરંતુ જો નોકરી છૂટી જાય કે મેડિકલ ઈમરજન્સી આવે તો શું કરવું, તેનો કોઈ લેખિત પ્લાન હોતો નથી.
