રાષ્ટ્રીય ગોકુલ મિશનની અસરથી ભારત દૂધ ઉત્પાદનમાં શીર્ષ સ્થાને
વિશ્વના ઘણા મોટા દેશોમાં ગાયોના વ્યાપક ઉછેર છતાં, ગાયના દૂધ ઉત્પાદનમાં તેઓ ભારતની સરખામણીમાં પાછળ છે. ઇન્ટરનેશનલ ડેરી ફેડરેશનના તાજેતરના અહેવાલ મુજબ ભારતે ૨૦૨૩ દરમિયાન ગાયના દૂધના ઉત્પાદનમાં અગ્ર સ્થાન જાળવ્યું છે. નોંધનીય એ છે કે યુએસએ અને ચીન જેવા દેશોમાં મોટા પ્રમાણમાં પશુપાલન થાય છતાં તેમનું ઉત્પાદન ઓછું નોંધાયું છે. ગાયના દૂધનો ભારતના કુલ દૂધ ઉત્પાદનમાં સૌથી મોટો ફાળો છે.
ઉત્પાદનના આંકડાએ ભારતની આગેવાની મજબૂત કરી
IDF ના વર્લ્ડ ડેરી સિચ્યુએશન ૨૦૨૪ રિપોર્ટ મુજબ ૨૦૨૩માં ભારતમાં ગાયનું દૂધ ઉત્પાદન ૧૨૯ મિલિયન ટન પહોંચ્યું છે. જ્યારે યુરોપિયન યુનિયન, જેમાં ૨૭ દેશો સામેલ છે, ૧૫૪ મિલિયન ટન દૂધનું ઉત્પાદન કરે છે. આ પ્રમાણે એકલ દેશ તરીકે ભારત સૌથી વધુ ગાયનું દૂધ ઉત્પાદન કરનાર દેશ ગણાય છે. સરખામણી કરીએ તો યુએસએનો આંકડો ૧૦૦ મિલિયન ટન અને ચીનનો ૪.૨ મિલિયન ટન છે. બીજી બાજુ, બાંગ્લાદેશ સહિતના કેટલાક દેશોમાં ઉત્પાદન વૃદ્ધિ દર ભારત કરતાં પણ વધુ નોંધાયો છે.
ભારતમાં ડેરી પ્રાણીઓની વિશાળ સંખ્યા ઉત્પાદનને ટેકો આપે છે
પશુપાલન અને ડેરી વિભાગના આંકડા મુજબ દેશમાં કુલ ૬૭૦ મિલિયન જેટલા ડેરી સંબંધિત પ્રાણીઓ છે. તેમાં લગભગ ૩૩૦ મિલિયન ગાયોનો સમાવેશ થાય છે, જે દૂધ ઉત્પાદન માટે મુખ્ય સ્તંભ છે. આટલી મોટી સંખ્યામાં પ્રાણીઓ ઉપલબ્ધ હોવાથી દેશમાં કુલ દૂધ ઉત્પાદન સતત વધી રહ્યું છે. તેમ છતાં, નોંધવા જેવી બાબત એ છે કે આ પ્રાણીઓમાંથી અડધાથી વધારે પ્રાણીઓ નિયમિત રીતે દૂધ ઉત્પન્ન કરતા નથી, જેના કારણે ઉત્પાદન ક્ષમતા હજુ પણ વધારી શકાય તેવી છે.
રાષ્ટ્રીય ગોકુલ મિશનથી ઉત્પાદન ક્ષમતામાં મોટો ઉછાળો
૨૦૨૪માં શરૂ થયેલ રાષ્ટ્રીય ગોકુલ મિશને ગાય અને ભેંસની સ્વદેશી જાતિઓના સંવર્ધન અને ઉત્પાદન વધારવા પર ભાર મૂક્યો હતો. આ યોજનામાં નાના અને મધ્યમ સ્તરના પશુપાલકોને ખાસ લાભ મળ્યો છે. સરકારના આંકડા દર્શાવે છે કે 2013-14માં 84.09 મિલિયન દૂધાળા પ્રાણીઓની સંખ્યા 2021-22 સુધીમાં 120 મિલિયનને પાર કરી. 2014-15માં 29.48 મિલિયન ટન દૂધ ઉત્પાદન વધીને 2020-21માં 120 મિલિયન ટન પહોંચ્યું છે, જે આ યોજનાની સફળતા દર્શાવે છે.
ગાયના દૂધ ઉત્પાદનમાં ભારતનું ભવિષ્ય વધુ મજબૂત બન્યુ
ઉત્પાદન વધારો, પ્રાણીઓની સંખ્યામાં વૃદ્ધિ અને સરકારી યોજનાઓના સહકારથી ભારતે વિશ્વ ડેરી બજારમાં પોતાનું સ્થાન વધુ મજબૂત બનાવ્યું છે. વધતી માંગને ધ્યાનમાં રાખીને આવતા વર્ષોમાં દૂધ ઉત્પાદન હજુ વધુ વધવાની શક્યતા છે. આ વૃદ્ધિ માત્ર દેશની અંદરની જરૂરિયાતો જ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક બજારમાં ભારતની ભૂમિકા પણ મજબૂત બનાવશે.
