હોर्मुઝની સામુદ્રધુનીમાં નવો વળાંક: ઈરાન હવે ‘ટોલ ટેક્સ’ નહીં, પણ ‘સર્વિસ ફી’ વસૂલશે
વિશ્વના સૌથી વ્યસ્ત અને વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વના દરિયાઈ માર્ગ ‘હોर्मुઝની સામુદ્રધુની’ (Strait of Hormuz) ફરી એકવાર ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે. લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા તણાવ વચ્ચે ઈરાને પોતાની રણનીતિમાં ફેરફાર કર્યો છે. ઈરાને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તે હવે આ માર્ગ પરથી પસાર થતા જહાજો પાસે કોઈ સીધો ‘ટોલ ટેક્સ’ કે ‘ટ્રાન્ઝિટ ટેક્સ’ વસૂલશે નહીં. તેના બદલે, ઈરાન અને ઓમાન સાથે મળીને એક નવી વ્યવસ્થા અમલમાં મૂકી રહ્યા છે, જેના હેઠળ જહાજો પાસે દરિયાઈ સુરક્ષા અને અન્ય જરૂરી સેવાઓ માટે ‘સર્વિસ ફી’ લેવામાં આવશે. આ નિર્ણય વિશ્વના વેપારી વર્તુળોમાં ભારે ચર્ચા જગાવી રહ્યો છે.
શું આ માત્ર નામ બદલવાની રમત છે?
ઈરાનના નાયબ વિદેશ મંત્રી કાઝેમ ગરીબાબાદીએ આ બાબતે સ્પષ્ટતા કરતા જણાવ્યું કે, આ ફીને ‘ટેક્સ’ તરીકે જોવી જોઈએ નહીં. તેમણે કહ્યું કે, “અમે કોઈપણ દેશ પાસેથી આ માર્ગનો ઉપયોગ કરવાના બદલામાં ટેક્સ માંગતા નથી. આ ફી માત્ર એ સેવાઓ માટે છે જે ઈરાન અને ઓમાન સંયુક્ત રીતે જહાજોને પૂરી પાડશે.” આ સેવાઓમાં મુખ્યત્વે નેવિગેશન સપોર્ટ, સર્ચ એન્ડ રેસ્ક્યુ ઓપરેશન, દરિયાઈ સુરક્ષા અને પર્યાવરણના રક્ષણ જેવી બાબતોનો સમાવેશ થાય છે.
નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે મે ૨૦૨૬માં ઈરાનની સંસદે અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ સાથે જોડાયેલા ટેન્કરો પર ૨૦ લાખ ડોલરનો મોટો ટ્રાન્ઝિટ શુલ્ક નાખવાનો પ્રસ્તાવ પસાર કર્યો હતો, જેનો વૈશ્વિક સ્તરે ભારે વિરોધ થયો હતો. તે વિરોધને શાંત પાડવા અને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાકીય મુશ્કેલીઓથી બચવા માટે ઈરાને હવે આ જ ફીને ‘સર્વિસ ફી’નું નવું નામ આપી દીધું છે.
અમેરિકાના કડક પ્રતિબંધો અને નવી સંસ્થા
ઈરાને આ નવી વ્યવસ્થાને સંભાળવા માટે ‘પર્શિયન ગલ્ફ સ્ટ્રેટ ઓથોરિટી’ (PGSA) નામની એક નવી સંસ્થાની રચના કરી છે. જોકે, અમેરિકા આ સંસ્થાને ઈરાની સેના (IRGC) માટે ફંડ એકઠું કરવાનું એક સાધન માને છે. આના કારણે ૨૭ મે ૨૦૨૬ના રોજ અમેરિકાના નાણા મંત્રાલયે આ નવી ઓથોરિટી પર આતંકવાદ વિરોધી કડક પ્રતિબંધો લગાવી દીધા છે.
અમેરિકાએ માત્ર ઈરાનને જ નહીં, પણ સમગ્ર વિશ્વની શિપિંગ કંપનીઓ અને બેન્કોને ચેતવણી આપી છે કે જો તેઓ આ ઓથોરિટી સાથે કોઈ પણ પ્રકારનો નાણાકીય વ્યવહાર કરશે, તો તેમની સામે પણ કડક કાર્યવાહી કરવામાં આવશે. આ અમેરિકી પગલાથી વેપારીઓમાં ફફડાટ વ્યાપી ગયો છે.
વૈશ્વિક વેપાર પર ગંભીર અસર
હોર્મુઝની સામુદ્રધુની એ દુનિયાની તેલ સપ્લાયની ‘લાઈફલાઈન’ ગણાય છે. સામાન્ય સંજોગોમાં અહીંથી દરરોજ ૧૨૦ થી ૧૪૦ જહાજો પસાર થતા હતા, જે દુનિયાભરમાં લગભગ ૨ કરોડ બેરલ જેટલું ક્રૂડ ઓઈલ પહોંચાડતા હતા. પરંતુ, છેલ્લા કેટલાક સમયથી વધેલા તણાવ અને યુદ્ધની સ્થિતિને લીધે આ રૂટ અત્યંત જોખમી બની ગયો છે.
હવે પરિસ્થિતિ એવી છે કે આ માર્ગ પર જહાજોની અવરજવર ખૂબ જ ઘટી ગઈ છે. ઈરાન પોતે પણ હવે પસંદગીના જહાજોને જ અહીંથી પસાર થવાની મંજૂરી આપી રહ્યું છે. આ ઘટાડાને કારણે વિશ્વના તેલ બજારમાં પણ અનિશ્ચિતતાનો માહોલ છે. જો તણાવ ઘટવાને બદલે વધશે, તો તેલના ભાવમાં મોટો ઉછાળો આવવાની પૂરેપૂરી સંભાવના છે.
ભવિષ્યના પડકારો: શાંતિ કે સંઘર્ષ?
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે શાંતિની વાટાઘાટો ચાલી રહી છે, પરંતુ હોर्मुઝના આ વિવાદે આ પ્રક્રિયાને જટિલ બનાવી દીધી છે. એક તરફ ઈરાન પોતાની આર્થિક આવક વધારવા અને પોતાની પકડ મજબૂત કરવા માટે આ નવી વ્યવસ્થા લાવ્યું છે, તો બીજી તરફ અમેરિકા તેને પોતાની સુરક્ષા અને પ્રભાવ માટે ખતરો માને છે.
ઓમાનની આ બાબતમાં સંડોવણી આ મામલાને વધુ રસપ્રદ બનાવે છે. ઓમાન પરંપરાગત રીતે મધ્ય પૂર્વમાં મધ્યસ્થીની ભૂમિકા ભજવતું આવ્યું છે. હવે તે ઈરાન સાથે મળીને આ કામ કરી રહ્યું છે, જે સંકેત આપે છે કે પ્રાદેશિક દેશો પોતાની રીતે આ સુરક્ષા વ્યવસ્થાને નિયંત્રિત કરવા માગે છે.
