ઈરાન-અમેરિકા યુદ્ધ વચ્ચે સાઉદીની ‘ઈસ્ટ-વેસ્ટ પાઈપલાઈન’ બની દુનિયાની લાઈફલાઈન: હોર્મુઝને બદલે યંબુથી તેલનો મહા-નિકાસ
વર્તમાન સમયમાં પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા ભીષણ સૈન્ય સંઘર્ષે વૈશ્વિક ઉર્જા સુરક્ષાના સમીકરણો સંપૂર્ણપણે બદલી નાખ્યા છે. જ્યારે 28 ફેબ્રુઆરી 2026ના રોજ ઈરાને વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વની ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ (Hormuz Strait) બ્લોક કરી, ત્યારે સમગ્ર વિશ્વને ડર હતો કે તેલનો પુરવઠો ઠપ થઈ જશે અને મોંઘવારી આસમાને પહોંચશે. પરંતુ આવી કટોકટીના સમયે સાઉદી અરેબિયાની ‘ઈસ્ટ-વેસ્ટ પાઈપલાઈન’ સાચા અર્થમાં ‘સંકટમોચક’ સાબિત થઈ છે. આ પાઈપલાઈને વૈશ્વિક બજારને તૂટતું બચાવ્યું છે.
70 દિવસમાં 30 કરોડ બેરલનો રેકોર્ડ તોડ નિકાસ
શિપિંગ ડેટા (Kpler) ના તાજેતરના વિશ્લેષણ મુજબ, 28 ફેબ્રુઆરીથી 12 મે 2026 વચ્ચેના છેલ્લા 70 દિવસોમાં સાઉદી અરેબિયાએ એકલા યંબુ (Yanbu) પોર્ટ દ્વારા આશરે 280 થી 320 મિલિયન બેરલ કાચા તેલની નિકાસ કરી છે.
યુદ્ધ શરૂ થયા પહેલા આ રૂટથી તેલની નિકાસ માત્ર 0.77 mbpd (મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ) હતી, જે હવે વધીને સરેરાશ 4.0 mbpd ના સ્તરને પાર કરી ગઈ છે. સાઉદી અરામકોએ પોતાની 1,200 કિમી લાંબી પાઈપલાઈનને તેની સંપૂર્ણ ક્ષમતા (7 mbpd) પર ચલાવીને તેલના ભાવને $120 સુધી પહોંચતા અટકાવ્યા છે.
ફેબ્રુઆરી થી મે 2026: નિકાસનો ગ્રાફ
જ્યારથી પશ્ચિમ એશિયામાં યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ બની છે, ત્યારથી નિકાસના આંકડાઓમાં આશ્ચર્યજનક ઉછાળો જોવા મળ્યો છે:
ફેબ્રુઆરીના અંતમાં: શરૂઆતના દિવસોમાં યંબુ પોર્ટ પરથી 10 થી 15 લાખ બેરલ પ્રતિ દિવસ નિકાસ થતી હતી.
માર્ચ 2026: ઈસ્ટ-વેસ્ટ પાઈપલાઈનનો પૂરજોશમાં ઉપયોગ શરૂ થતા નિકાસ સરેરાશ 38 લાખ બેરલ પ્રતિ દિવસ સુધી પહોંચી ગઈ.
એપ્રિલ 2026: ઈરાની હુમલાઓને કારણે વચ્ચે થોડું દબાણ આવ્યું, પરંતુ મહિનાના અંત સુધીમાં આ આંકડો 40 થી 42 લાખ બેરલ પ્રતિ દિવસ પર પહોંચી ગયો.
મે 2026 (વર્તમાન સ્થિતિ): અત્યારે યંબુ પોર્ટ તેના ‘પીક ઓપરેશન’ મોડમાં છે. મે મહિનામાં સરેરાશ 45 થી 50 લાખ બેરલ પ્રતિ દિવસ તેલની નિકાસ થઈ રહી છે.
ઈરાની હુમલો અને સાઉદી અરામકોની મક્કમતા
આ સમયગાળા દરમિયાન સૌથી મોટો પડકાર 8 થી 10 એપ્રિલની વચ્ચે આવ્યો હતો. ઈરાને સાઉદીના એક પમ્પિંગ સ્ટેશન પર હુમલો કર્યો, જેના કારણે પાઈપલાઈન દ્વારા તેલ મોકલવાની ક્ષમતામાં 7 લાખ બેરલનો ઘટાડો થયો હતો. જોકે, સાઉદી અરામકોના કુશળ એન્જિનિયરોએ માત્ર 48 કલાકમાં એટલે કે 12 એપ્રિલ સુધીમાં સિસ્ટમ ઠીક કરી ફરીથી સંપૂર્ણ ક્ષમતા પુનઃસ્થાપિત કરી દીધી. અરામકોના સીઈઓ અમીન નાસિરે આ પાઈપલાઈનને “ક્રિટિકલ સપ્લાય આર્ટરી” ગણાવી છે, જે વિશ્વના અર્થતંત્રને ઉર્જાની અછતથી બચાવી રહી છે.
પડકારો હજુ પણ છે
જોકે સાઉદી અરેબિયાએ મોટી રાહત આપી છે, પણ કેટલીક ચિંતાઓ હજુ પણ વૈશ્વિક બજારને સતાવી રહી છે:
લોડિંગમાં વિલંબ: યંબુ પોર્ટ પર એકસાથે માત્ર 4-5 સુપરટેન્કર જ લોડ થઈ શકે છે, જેના કારણે ટેન્કરોને 5 દિવસ સુધી રાહ જોવી પડે છે.
હૂતી બળવાખોરોનો ભય: લાલ સમુદ્ર (Red Sea) માં હૂતી બળવાખોરો દ્વારા ડ્રોન હુમલાનો ખતરો હજુ ટળ્યો નથી.
સપ્લાય ગેપ: હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી દરરોજ 20 mbpd તેલ પસાર થતું હતું, જેની સામે આ પાઈપલાઈન મહત્તમ 7 mbpd જ આપી શકે છે. એટલે કે હજુ પણ મોટો તફાવત બાકી છે.
બજાર પર અસર અને વિઝન 2030
સાઉદી અરેબિયાના આ વ્યૂહાત્મક પગલાને કારણે જ અત્યારે તેલના ભાવ $80ની આસપાસ સ્થિર છે. જો આ પાઈપલાઈન ન હોત તો કિંમતો $120ને પાર કરી ગઈ હોત. સાઉદી અરામકોનો Q1 2026નો નફો પણ 26% વધ્યો છે, જે સાબિત કરે છે કે આ વૈકલ્પિક રૂટ અત્યંત સફળ રહ્યો છે.
સાઉદીના પ્રિન્સ મોહમ્મદ બિન સલમાનના ‘વિઝન 2030’ હેઠળ જે ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું, તે આજે માત્ર સાઉદી અરેબિયાને જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વની અર્થવ્યવસ્થાને ધરાશાયી થતી બચાવી રહ્યું છે. હોર્મુઝના બંધ થવાથી ઉભી થયેલી તેલની તંગી સામે ‘યંબુ’ અત્યારે દુનિયા માટે નવું આશાનું કિરણ બન્યું છે.
