સેન્ટ્રલ એશિયામાં ચીનનું વધતું વર્ચસ્વ: રશિયાનો પ્રભાવ ઘટ્યો, ‘સ્માર્ટ સિટી’ પ્રોજેક્ટ્સથી ડ્રેગનની નવી ઘેરાબંધી
મધ્ય એશિયાના વ્યૂહાત્મક લેન્ડસ્કેપમાં સત્તાનું સંતુલન હવે રશિયાથી ચીન તરફ ઝડપથી નમી રહ્યું હોય તેવું જણાય છે. કિર્ગિસ્તાન, કઝાખસ્તાન, ઉઝબેકિસ્તાન અને તુર્કમેનિસ્તાન જેવા દેશો, જે એક સમયે ઐતિહાસિક રીતે રશિયાનો પ્રભાવશાળી વિસ્તાર (બેકયાર્ડ) માનવામાં આવતા હતા, તેઓ હવે ચીની રોકાણ અને ટેકનોલોજી દ્વારા મોટા પરિવર્તનના તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહ્યા છે. રશિયાની ઘટતી હાજરી અને ચીની સક્રિયતાએ સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે આ ક્ષેત્ર હવે નવા આર્થિક અને તકનીકી ભાગીદારોની શોધમાં છે.
ચાર દેશોમાં નવા ‘ચીન-નિર્મિત’ શહેરો
ચીની ટેકનિકલ કંપનીઓની મદદથી મધ્ય એશિયાના ચાર મુખ્ય દેશોમાં આધુનિક અને ડિજિટલ શહેરો વસાવવામાં આવી રહ્યા છે. આમાં કિર્ગિસ્તાનનો ‘અસમાન’, કઝાખસ્તાનનો ‘અલાતાઉ’, ઉઝબેકિસ્તાનનો ‘ન્યૂ તાશકંદ’ અને તુર્કમેનિસ્તાનનો ‘અર્કાદાગ’ પ્રોજેક્ટ સામેલ છે.
- આ શહેરોમાં શરૂઆતી તબક્કે અઢી લાખ લોકોને વસાવવાની યોજના છે.
- જ્યાં અત્યાધુનિક ડિજિટલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, સ્માર્ટ ટ્રાફિક મેનેજમેન્ટ અને ગ્રીન એનર્જી જેવી સુવિધાઓ હશે.
- કઝાખસ્તાનના અલાતાઉ પ્રોજેક્ટમાં ચીનની મોટી સરકારી બાંધકામ કંપની સામેલ છે, જ્યારે ઉઝબેકિસ્તાનમાં ઓલિમ્પિક સ્ટેડિયમ જેવા મોટા નિર્માણ પણ ચીની કંપનીઓ દ્વારા કરવામાં આવી રહ્યા છે.
ડિજિટલ સિલ્ક રોડ અને ટેકનિકલ એકાધિકાર
ચીન તેની ‘ડિજિટલ સિલ્ક રોડ’ (DSR) પહેલ દ્વારા આ ક્ષેત્રમાં પોતાની પકડ મજબૂત કરી રહ્યું છે. ચીની ટેકનિકલ દિગ્ગજ હુઆવેઈ (Huawei) હવે આ સમગ્ર ક્ષેત્રમાં ICT સેક્ટરનું માર્કેટ લીડર બની ગયું છે. હુઆવેઈ માત્ર કઝાખસ્તાન અને ઉઝબેકિસ્તાનમાં 5G નેટવર્ક અને ડેટા સેન્ટર્સ વિકસાવી રહ્યું નથી, પરંતુ ઈ-ગવર્નન્સ અને ‘સ્માર્ટ ફાર્મ’ જેવા મહત્વના સરકારી પ્રોજેક્ટ્સમાં પણ સામેલ છે. નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે ચીની ટેકનોલોજીની ઓછી કિંમત અને કોઈપણ રાજકીય શરત વિનાની ઉપલબ્ધતાએ તેને આ દેશો માટે આકર્ષક બનાવી છે.
રશિયાની નબળી પડતી પકડ
વિશ્લેષકો માને છે કે યુક્રેન યુદ્ધે રશિયાના આર્થિક અને સૈન્ય સંસાધનોને નોંધપાત્ર રીતે મર્યાદિત કરી દીધા છે, જેના કારણે મધ્ય એશિયામાં તેનો પ્રભાવ ઘટ્યો છે. પશ્ચિમી પ્રતિબંધોને કારણે રશિયાની રોકાણ ક્ષમતા ઘટી છે, જ્યારે ચીન તેના ‘બેલ્ટ એન્ડ રોડ ઈનિશિએટિવ’ (BRI) હેઠળ અબજો ડોલરની લોન અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પૂરું પાડીને આ ખાલીપો ભરી રહ્યું છે. તેના જવાબમાં, કઝાખસ્તાન અને ઉઝબેકિસ્તાન જેવા દેશો હવે “મલ્ટી-વેક્ટર” વિદેશ નીતિ અપનાવી રહ્યા છે, જેથી તેઓ રશિયા, ચીન, અમેરિકા અને યુરોપિયન યુનિયન વચ્ચે સંતુલન જાળવી શકે.
નિરીક્ષણ અને ડેટા સુરક્ષાના પડકારો
ચીનના વધતા તકનીકી પ્રભાવે નાગરિક સ્વતંત્રતા અને ડેટા પ્રાઈવસી અંગે ગંભીર ચિંતાઓ જન્માવી છે.
- ચીનના ‘સેફ સિટી’ પ્લેટફોર્મ, જેમાં AI-આધારિત ફેશિયલ રિકગ્નિશન અને વીડિયો સર્વેલન્સ સામેલ છે, તે કઝાખસ્તાન અને ઉઝબેકિસ્તાનમાં મોટા પાયે તૈનાત કરવામાં આવી રહ્યા છે.
- માનવાધિકાર કાર્યકરોની દલીલ છે કે આ ટેકનોલોજી સરકારોને પોતાની જનતા પર સંપૂર્ણ નિયંત્રણ અને દમનનું સાધન પૂરું પાડી શકે છે.
- વધુમાં, નિષ્ણાતોને ડર છે કે ચીની ઉપકરણોના ઉપયોગથી સંવેદનશીલ વ્યક્તિગત અને રાષ્ટ્રીય ડેટા સુધી બીજિંગની પહોંચ સરળ બની શકે છે.
મેદાનમાં અન્ય વૈશ્વિક ખેલાડીઓ
ચીનના વધતા કદમોને જોઈને પશ્ચિમી શક્તિઓ પણ સક્રિય થઈ છે:
- અમેરિકા: તેની ERICEN પહેલ દ્વારા ક્ષેત્રમાં આર્થિક લવચીકતા વધારવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું છે.
- યુરોપિયન યુનિયન: એપ્રિલ ૨૦૨૫માં સમરકંદ સમિટ દરમિયાન મધ્ય એશિયા માટે €૧૨ બિલિયનના રોકાણ પેકેજની જાહેરાત કરી છે.
- તુર્કિયે: ‘મિડલ કોરિડોર’ અને ‘ઓર્ગેનાઈઝેશન ઓફ તુર્કિક સ્ટેટ્સ’ દ્વારા સાંસ્કૃતિક અને વ્યૂહાત્મક વિકલ્પો રજૂ કરી રહ્યું છે.
મધ્ય એશિયા હવે એક વૈશ્વિક વ્યૂહાત્મક યુદ્ધના મેદાનમાં ફેરવાઈ ગયું છે જ્યાં ચીની નાણાકીય શક્તિ, રશિયાના ઐતિહાસિક મૂળ અને પશ્ચિમના નવા પ્રસ્તાવો એકબીજાની આમને-સામને છે.
