ગાઝામાં માનવીય સંકટ અને ભારતની ‘મૌન’ નીતિ: સોનિયા ગાંધીનો પ્રહાર અને બદલાતા વૈશ્વિક સમીકરણો
છેલ્લા કેટલાક સમયથી મધ્ય-પૂર્વમાં જે પ્રકારની પરિસ્થિતિ સર્જાઈ છે, તેણે સમગ્ર વિશ્વના અંતરાત્માને હચમચાવી દીધો છે. ખાસ કરીને ગાઝામાં જે માનવીય દુર્ઘટના સર્જાઈ રહી છે, તે આધુનિક ઇતિહાસની સૌથી કરુણ ઘટનાઓમાંથી એક છે. આ ગંભીર મુદ્દે ભારતીય નેતા અને કોંગ્રેસ સંસદીય દળના અધ્યક્ષ સોનિયા ગાંધીએ ‘ધ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ’માં લખેલા પોતાના ઓપ-એડ (Op-ed) દ્વારા મોદી સરકારની વિદેશ નીતિ પર આકરા પ્રહાર કર્યા છે. તેમણે પ્રશ્ન કર્યો છે કે, ભારત જેવા દેશ માટે, જેનો ઇતિહાસ હંમેશા શાંતિ અને માનવતાના પક્ષે રહ્યો છે, ગાઝાના મુદ્દે આટલી લાંબી ‘મૌન’ કેવી રીતે સમજાવી શકાય?
ગાઝાની વેદના: શું આ માત્ર યુદ્ધ છે?
સોનિયા ગાંધીએ પોતાના લેખમાં ખૂબ જ સ્પષ્ટતાથી નોંધ્યું છે કે ગાઝામાં જે કંઈ પણ થઈ રહ્યું છે તે માત્ર એક લશ્કરી કાર્યવાહી નથી. તેમણે નિર્દોષ બાળકોના મોતનો ઉલ્લેખ કરતા જણાવ્યું કે, બાળકોને નિશાન બનાવવાની ઘટનાઓ આકસ્મિક નથી, પરંતુ તે એક સુનિયોજિત વ્યૂહરચનાનો ભાગ લાગે છે. જ્યારે શાળાઓ અને હોસ્પિટલોને ઈરાદાપૂર્વક તોડી પાડવામાં આવે છે, ત્યારે તે માનવીય કાયદાઓ અને નૈતિકતાનું ઉલ્લંઘન છે.
લેખમાં હિંડ રજબ નામની પાંચ વર્ષની બાળકીનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે, જેનું મૃત્યુ વિશ્વભરના લોકોના હૃદયને ચીરી ગયું હતું. આ માત્ર એક બાળકીનું મૃત્યુ નથી, પરંતુ આખી માનવતાની હાર છે. સોનિયા ગાંધી કહે છે કે, ગાઝામાં ઇઝરાયેલ દ્વારા જે પ્રકારની ‘ક્રૂરતા અને બર્બરતા’ આચરવામાં આવી રહી છે, તેને કોઈ પણ રીતે ન્યાયી ઠેરવી શકાય નહીં. જોકે, તેમણે 7 ઓક્ટોબર, 2023ના રોજ હમાસ દ્વારા કરાયેલા હુમલાને પણ ‘ઘૃણાસ્પદ’ અને ‘સ્વીકાર્ય નથી’ તેમ ગણાવ્યું હતું, પરંતુ તે પછીની પ્રતિક્રિયાને ‘નરસંહારની ઈચ્છા’ ધરાવતી ગણાવી હતી.
ભારતની વિદેશ નીતિ: ગૌરવશાળી ભૂતકાળ અને વર્તમાન ‘મૌન’
ભારતનો વિદેશ નીતિનો ઈતિહાસ હંમેશા ‘વસાહતોના વિરોધમાં એકતા’ (Post-colonial solidarity), ‘રાષ્ટ્રીય સાર્વભૌમત્વ’ અને ‘વિશ્વ શાંતિ’ના સિદ્ધાંતો પર આધારિત રહ્યો છે. એક સમય હતો જ્યારે ભારત મધ્ય-પૂર્વના દેશોમાં શાંતિદૂત તરીકે જોવામાં આવતું હતું. પરંતુ આજે સ્થિતિ બદલાઈ ગઈ છે.
સોનિયા ગાંધીનો મુખ્ય આક્ષેપ એ છે કે મોદી સરકાર આ મુદ્દે સંપૂર્ણપણે મૌન સેવી રહી છે. તેમણે ન્યાયમૂર્તિ મુરલીધરના અહેવાલનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે, જેમાં ગાઝાની સ્થિતિનું ચિત્રણ કરવામાં આવ્યું છે, પરંતુ સરકારે આ અહેવાલ અંગે કોઈ પ્રતિક્રિયા આપી નથી. આ મૌન માત્ર નૈતિક રીતે ખોટું નથી, પરંતુ તે ભારતના રાષ્ટ્રીય હિતોની પણ વિરુદ્ધ છે.
રાષ્ટ્રીય હિતો સાથે સમજૂતી?
રાજનીતિશાસ્ત્રમાં કહેવાય છે કે વિદેશ નીતિ એ રાષ્ટ્રીય હિતોનું પ્રતિબિંબ હોવી જોઈએ. સોનિયા ગાંધી તર્ક આપે છે કે આ મૌન સેવીને ભારતે તેના પરંપરાગત મિત્રો—જેમ કે પેલેસ્ટાઈન, ઈરાન અને અન્ય મધ્ય-પૂર્વના દેશો—સાથે અંતર વધાર્યું છે. પરિણામ શું આવ્યું? જે ભૂમિકા ભારત ભજવી શકતું હતું, જે મધ્યસ્થતા ભારત કરી શકતું હતું, તે જગ્યા આજે પાકિસ્તાન જેવા દેશો કબજી રહ્યા છે.
આ એક ગંભીર વ્યૂહાત્મક ભૂલ છે. જે રીતે ભારતે ઈઝરાયેલના નેતૃત્વ સાથે ગાઢ મિત્રતા બાંધવા માટે પેલેસ્ટાઈનના હિતોની અને વૈશ્વિક જનમતની અવગણના કરી છે, તે ભવિષ્યમાં ભારત માટે મુશ્કેલ બની શકે છે. મોદી અને નેતન્યાહુની મિત્રતાની આ કિંમત શું ભારતને ચૂકવવી પડી રહી છે? આ પ્રશ્ન આજે દરેક ભારતીયના મનમાં ઉઠવો જોઈએ.
વિરોધ અને રાજકીય પ્રતિભાવો
સોનિયા ગાંધીના આ લેખ બાદ કોંગ્રેસ પક્ષના દિગ્ગજ નેતાઓએ સરકારને ઘેરવાનું શરૂ કર્યું છે. મલ્લિકાર્જુન ખડગે અને રાહુલ ગાંધીએ સોશિયલ મીડિયાના માધ્યમથી સોનિયા ગાંધીના મંતવ્યોને સમર્થન આપ્યું છે.
રાહુલ ગાંધીએ સ્પષ્ટ કર્યું કે ભારતે પોતાની સ્વતંત્ર વિદેશ નીતિને ફરીથી સ્થાપિત કરવી જોઈએ અને માનવીય મૂલ્યો માટે અવાજ ઉઠાવવો જોઈએ. પ્રિયંકા ગાંધીએ પણ ટ્વિટ કરીને જણાવ્યું કે, રાષ્ટ્રીય હિતની વ્યાખ્યા એ હોવી જોઈએ કે જે વિશ્વની નૈતિકતા અને માનવતાના પક્ષમાં હોય. સરકારનું મૌન, જે ન તો તાર્કિક છે કે ન તો નૈતિક, તે આવનારા સમયમાં ભારતની છબીને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે જે દેશોએ મુશ્કેલ સમયમાં અન્યાય સામે અવાજ નથી ઉઠાવ્યો, તેઓ લાંબા ગાળે એકલા પડી ગયા છે. ભારત એક મહાસત્તા બનવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે, પરંતુ મહાસત્તા બનવા માટે માત્ર આર્થિક અને સૈન્ય તાકાત પૂરતી નથી; તેના માટે નૈતિક હિંમત પણ જરૂરી છે.
સોનિયા ગાંધીનો લેખ એ એક ચેતવણી સમાન છે. તેમણે કહ્યું છે કે, “ભારતીય રાષ્ટ્રવાદની ભાવના માંગ કરે છે કે આપણે આપણા પેલેસ્ટાઈની ભાઈઓ અને બહેનો માટે અવાજ ઉઠાવીએ.” શું ભારત સરકાર હજી પણ મૌન રહેશે, કે પછી તે વૈશ્વિક મંચ પર માનવતા અને શાંતિના પક્ષમાં ઉભું રહેશે? આ સવાલનો જવાબ માત્ર સરકાર જ આપી શકે છે, પરંતુ એક નાગરિક તરીકે આપણે તે વિચારવા માટે મજબૂર છીએ કે આપણો દેશ કઈ દિશામાં જઈ રહ્યો છે.
