શું ખરેખર સસ્તી થઈ રહી છે કેન્સરની દવાઓ? NPPA ની નવી યાદી પાછળનું ચોંકાવનારું સત્ય જાણીને હોશ ઊડી જશે!
દેશમાં ગંભીર અને અસાધ્ય ગણાતી કેન્સર જેવી બીમારીઓની સારવાર પાછળ થતો મોટો ખર્ચ સામાન્ય પરિવારોને આર્થિક રીતે ભાંગી નાખે છે. દવાઓની કિંમતમાં કંપનીઓ અને સ્ટોકિસ્ટો દ્વારા રાખવામાં આવતા ઊંચા માર્જિનને અંકુશમાં લેવા માટે સરકાર સમયાંતરે દખલ કરતી રહે છે. આ દિશામાં નેશનલ ફાર્માસ્યુટિકલ પ્રાઇસિંગ ઓથોરિટી (NPPA) દ્વારા ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૯ માં કેટલીક દવાઓ પર ૩૦ ટકાનું ‘ટ્રેડ માર્જિન કેપ’ (વેપાર માર્જિનની મહત્તમ સીમા) નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યું હતું.
પરંતુ તાજેતરમાં ૨૦૨૬ માં બહાર પાડવામાં આવેલી યાદી અને તેના આંકડાઓનું ઊંડાણપૂર્વક વિશ્લેષણ કરતાં એક ચોંકાવનારી વાસ્તવિકતા સામે આવી છે. ઓથોરિટીની ૨૦૨૬ ની યાદીમાં સામેલ મોટાભાગની દવાઓ પર ૧૦૦ ટકાથી લઈને ૭૦૦ ટકા સુધીનો ઊંચો માર્ક-અપ (માર્જિન) રાખવામાં આવ્યો હતો. આ ડેટા દર્શાવે છે કે યોગ્ય નિયંત્રણ અને સતત મોનિટરિંગના અભાવે દવા કંપનીઓ કઈ રીતે કિંમતો વધારી દે છે.
કાયમી મોનિટરિંગ વગર એક વખત ઘટાડેલા ભાવ નિષ્ફળ
સસ્તી અને વ્યાજબી દરે દવાઓ ઉપલબ્ધ થાય તે માટે સતત કાર્યરત ‘ઓલ-ઇન્ડિયા ડ્રગ એક્શન નેટવર્ક’ (AIDAN) દ્વારા આ આંકડાઓ ટાંકીને એક મહત્ત્વનો મુદ્દો ઉઠાવવામાં આવ્યો છે. સંસ્થાનું કહેવું છે કે જો માર્જિન કેપને કાયમી ધોરણે લાગુ કરવાની અને તેના પર સતત દેખરેખ રાખવાની કોઈ મજબૂત વ્યવસ્થા ઊભી કરવામાં ન આવે, તો માત્ર એક વખત કાગળ પર MRP (મહત્તમ રિટેલ કિંમત) ઘટાડવાની નીતિનો દર્દીઓને લાંબા ગાળે કોઈ ખાસ ફાયદો મળતો નથી.
NPPA દ્વારા હાલમાં કેન્સર-રોધી દવાઓની જે નવી યાદી જાહેર કરવામાં આવી છે, જેમાં ટ્રેડ માર્જિન ઘટાડવાની વાત કરવામાં આવી છે, તેમાં કુલ ૧૩૭ દવાનો સમાવેશ થાય છે. આશ્ચર્યજનક વાત એ છે કે આમાંથી ૩૪ દવાઓ એવી છે જે ૨૦૧૯ માં NPPA દ્વારા જાહેર કરાયેલી ૪૨ કેન્સર-રોધી દવાઓની યાદીમાં પણ સામેલ હતી.
૪૩ ટકા માર્ક-અપના સ્તરને વટાવી ગયા ભાવ
NPPA દ્વારા તાજેતરમાં જાહેર કરાયેલી યાદીમાં ચોક્કસપણે MRP માં ભારે ઘટાડો દર્શાવવામાં આવ્યો છે. પરંતુ ૨૦૧૯ ની યાદીમાં સામેલ જે દવાઓ ૨૦૨૬ ની યાદીમાં પણ છે, તેનો અભ્યાસ કરતા માલૂમ પડે છે કે મોટાભાગની દવાઓએ ૪૩ ટકા માર્ક-અપના સ્તરને વટાવી દીધું હતું.
અહીં ટ્રેડ માર્જિન અને માર્ક-અપ વચ્ચેનો ટેકનિકલ તફાવત સમજી લેવો જરૂરી છે:
ટ્રેડ માર્જિન: આ ગણતરી ગ્રાહકને મળતી અંતિમ MRP ના ટકાના આધારે થાય છે (જ્યાં ૩૦% ટ્રેડ માર્જિન નક્કી કરાયું હતું).
માર્ક-અપ: આ ગણતરી સ્ટોકિસ્ટને જે કિંમતે દવા આપવામાં આવે છે તેના ટકાના આધારે થાય છે.
ગણિતના નિયમ મુજબ, ૩૦ ટકાનું ટ્રેડ માર્જિન એ ૪૩ ટકાના માર્ક-અપના સ્તરની બરાબર ગણાય છે. એટલે કે જે દવાઓ પર ૪૩% થી વધુ માર્ક-અપ હતું, તે તમામ સરકારી મર્યાદાનું ઉલ્લંઘન કરતી હતી.
૨૦૧૯ થી ૨૦૨૬ સુધીના ગાળામાં શું તફાવત આવ્યો?
તાજેતરના સરકારી આદેશ પહેલાં, ૨૦૨૬ માં દવાઓ પરનો માર્ક-અપ ૨૦૧૯ ના આદેશ પહેલાના સ્તર કરતાં પણ વધુ ઊંચો પહોંચી ગયો હતો. આથી જ, સાત વર્ષ પહેલાંની સરખામણીમાં અત્યારે મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં ટકાવારીના હિસાબે ભાવમાં થયેલો ઘટાડો ઘણો મોટો દેખાય છે.
જોકે, જે દવાઓની MRP માં ૨૦૧૯ માં જ ખૂબ ભારે કાપ મૂકવામાં આવ્યો હતો, તેમના કિસ્સામાં ૨૦૨૬ માં ટકાવારીની દ્રષ્ટિએ ઓછો ઘટાડો જોવા મળ્યો છે.
ઉદાહરણ તરીકે: કેન્સરની સારવારમાં વપરાતી દવા ‘પેમેટ્રેક્સેડ’ (Pemetrexed) ના એક જાણીતા બ્રાન્ડની MRP ૨૦૧૯ માં ₹૭,૦૦૦ થી ઘટીને સીધી ₹૮૦૦ થઈ ગઈ હતી. જ્યારે તાજેતરમાં થયેલા ભાવ ઘટાડામાં આ જ દવાની કિંમત ₹૧,૦૯૫ થી ઘટીને ₹૨૯૭ થઈ છે, જે ૨૦૧૯ ની સરખામણીમાં ટકાવારીની દ્રષ્ટિએ ઓછો ઘટાડો દર્શાવે છે.
બહુરાષ્ટ્રીય અને પેટન્ટેડ કંપનીઓનું વલણ
આ ડેટા પરથી વિવિધ ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓની મનોવૃત્તિ પણ છતી થાય છે:
બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓ (MNCs): આવી ઘણી મલ્ટીનેશનલ કંપનીઓ કે જેમણે ૨૦૧૯ માં સરકારી આદેશ બાદ MRP માં મોટો ઘટાડો કર્યો હતો, તેમણે આ વખતે પોતાની કિંમતોમાં ખૂબ જ ઓછો અથવા તો બિલકુલ ઘટાડો કર્યો નથી.
મૂળ પેટન્ટેડ કંપનીઓ: જે કંપનીઓ પાસે શરૂઆતમાં દવાની મૂળ પેટન્ટ (Patent) હતી, તેમણે ૨૦૧૯ અને ૨૦૨૬ – બંને પ્રસંગોએ પોતાની દવાની MRP માં કોઈ નોંધપાત્ર કાપ મૂક્યો નથી.
૨૦૧૯ ની યાદીમાં સામેલ બ્રાન્ડ્સમાંથી માત્ર પાંચ બ્રાન્ડ્સ એવી હતી જેમનો માર્ક-અપ નવા આદેશ પહેલાં ૪૩ ટકા હતો. અન્ય ચાર બ્રાન્ડ્સનો માર્ક-અપ ૪૩% થી ૧૦૦% ની વચ્ચે હતો. જ્યારે બાકીની ૩૯ બ્રાન્ડ્સનો માર્ક-અપ ૧૦૦ ટકાથી લઈને ૭૦૦ ટકાથી પણ વધુ નોંધાયો હતો, જે દર્શાવે છે કે દવા કંપનીઓ ગ્રાહકો પાસેથી કેટલો મોટો નફો રળતી હતી.
