દવા વગર બ્લડ પ્રેશર થશે કંટ્રોલ: જાણી લો ૨૦૨૩ ના આ ચોંકાવનારા સંશોધનના સૌથી મોટા રહસ્યો!
તાજેતરમાં સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ઈન્સ્ટાગ્રામ પર શેર કરવામાં આવેલી એક વ્યક્તિગત અને ચોંકાવનારી પોસ્ટે સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત વર્તુળોમાં ભારે ચર્ચા જગાડી છે. એક મહિલાએ પોતાનો ભયાનક અનુભવ શેર કરતા લખ્યું કે, “મારું બ્લડ પ્રેશર વધીને ૨૩૦/૧૧૦ સુધી પહોંચી ગયું હતું. આ એક અતિશય ગંભીર અને ચિંતાજનક સ્થિતિ હતી. પરંતુ આ પરિસ્થિતિમાં એક અત્યંત સરળ હોલ્ડ (મુદ્રા) એ મારા બ્લડ પ્રેશરને નીચે લાવવામાં મદદ કરી હતી. અને ખાસ વાત એ છે કે આ કોઈ કાર્ડિયો કસરત નહોતી.”
આ પોસ્ટમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો કે વર્ષ ૨૦૨૩ માં ૨૭૦ જેટલા વિભિન્ન તબીબી અભ્યાસોનું એક મોટું પૃથ્થકરણ (analysis) કરવામાં આવ્યું હતું. આ સંશોધનમાં બ્લડ પ્રેશર ઘટાડવા માટેની દરેક પ્રકારની કસરતોની સરખામણી કરવામાં આવી હતી. આશ્ચર્યજનક રીતે, આ સંશોધનના પરિણામોમાં ‘આઈસોમેટ્રિક એક્સરસાઈઝ’ (Isometric Exercise) – એટલે કે એક જ સ્થિતિમાં શરીરને સ્થિર પકડી રાખવાની કસરત – બ્લડ પ્રેશર ઘટાડવામાં સૌથી આગળ અને અસરકારક સાબિત થઈ હતી. આ યાદીમાં ‘વોલ સીટ’ (દિવાલના ટેકે બેસવું) સૌથી ટોચ પર રહી હતી, જ્યારે ‘હેન્ડગ્રિપ હોલ્ડ’ (હાથથી મજબૂત પકડ જાળવવી) બીજા ક્રમે આવી હતી.
શું છે આઈસોમેટ્રિક કસરત અને તે બ્લડ પ્રેશર પર કેવી રીતે કામ કરે છે?
સામાન્ય રીતે જ્યારે આપણે કસરતની વાત કરીએ છીએ ત્યારે દોડવું, ચાલવું કે સાયકલ ચલાવવી જેવી કાર્ડિયોવસ્ક્યુલર પ્રવૃત્તિઓ મગજમાં આવે છે. પરંતુ આઈસોમેટ્રિક કસરતો તદ્દન અલગ રીતે કામ કરે છે. આમાં સ્નાયુઓ લંબાયા કે સંકોચાયા વગર એક જ જગ્યાએ સ્થિર તણાવ હેઠળ રહે છે.
વોલ સીટ (Wall Sits): આ કસરતમાં વ્યક્તિ દિવાલના ટેકે એવી રીતે બેસે છે જાણે તે અદ્રશ્ય ખુરશી પર બેઠી હોય. આ દરમિયાન જાંઘ અને જમીન વચ્ચે ૯૦ ડિગ્રીનો ખૂણો બને છે અને શરીરને એ જ સ્થિતિમાં હોલ્ડ કરવાનું હોય છે.
હેન્ડગ્રિપ હોલ્ડ (Handgrip Holds): આમાં કોઈ ગ્રીપર અથવા નાના સાધન વડે હાથની મુઠ્ઠી વાળીને ચોક્કસ સમય સુધી દબાણ જાળવી રાખવામાં આવે છે.
સંશોધકોના જણાવ્યા મુજબ, જ્યારે તમે આ રીતે સ્નાયુઓને સ્થિર રાખીને દબાણ આપો છો અને ત્યારબાદ સ્નાયુઓને છોડો છો, ત્યારે રક્તવાહિનીઓમાં લોહીનો પ્રવાહ ઝડપથી વધે છે. આ પ્રક્રિયા રક્તવાહિનીઓને પહોળી કરવામાં અને શિથિલ (relax) કરવામાં મદદ કરે છે, જેનાથી સમય જતાં હાઈ બ્લડ પ્રેશરની સમસ્યામાં રાહત મળે છે. સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટમાં સલાહ આપવામાં આવી હતી કે શરૂઆતમાં આ કસરતો ખૂબ જ ટૂંકા હોલ્ડ સાથે કરવી જોઈએ અને આ દરમિયાન શ્વાસ રોકી રાખવાને બદલે સતત સામાન્ય રીતે શ્વાસ લેતા રહેવું અત્યંત જરૂરી છે.
૨૩૦/૧૧૦ નો આંકડો: કસરત કે તાત્કાલિક તબીબી સારવાર?
ઈન્સ્ટાગ્રામ પર આ કસરતના ફાયદા ભલે દર્શાવવામાં આવ્યા હોય, પરંતુ તબીબી નિષ્ણાતો અને કાર્ડિયોલોજિસ્ટ્સ આ બાબતે એક ગંભીર ચેતવણી આપે છે. બ્લડ પ્રેશર ૨૩૦/૧૧૦ mmHg સુધી પહોંચવું એ કોઈ સામાન્ય બાબત નથી. તબીબી ભાષામાં આ સ્થિતિને ‘હાઈપરટેન્સિવ ક્રાઈસિસ’ (Hypertensive Crisis) કહેવામાં આવે છે.
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિનું બ્લડ પ્રેશર ૧૮૦/૧૨૦ mmHg થી ઉપર જાય છે, ત્યારે તે જીવન માટે જોખમી બની શકે છે. આટલા ઊંચા બ્લડ પ્રેશર વખતે મગજની નસ ફાટી જવી (સ્ટ્રોક), હાર્ટ એટેક, કિડની ફેલ્યોર કે આંખોની રોશની જતી રહેવી જેવા ગંભીર જોખમો ઉભા થાય છે.
નિષ્ણાતો સ્પષ્ટપણે જણાવે છે કે:
૧. આઈસોમેટ્રિક કસરતો લાંબા ગાળે બ્લડ પ્રેશરને નિયંત્રણમાં રાખવા માટે એક સપોર્ટિવ અથવા પૂરક ઉપાય હોઈ શકે છે.
૨. પરંતુ જ્યારે બ્લડ પ્રેશર ૨૩૦/૧૧૦ જેટલું ખતરનાક સ્તરે પહોંચી જાય, ત્યારે કોઈપણ પ્રકારની કસરત કરવી અત્યંત જોખમી સાબિત થઈ શકે છે.
૩. આવી સ્થિતિમાં કસરત કરવાનો પ્રયાસ કરવાને બદલે તાત્કાલિક ઈમરજન્સી મેડિકલ હેલ્પ (ઈમરજન્સી સારવાર) લેવી જોઈએ.
ઊંચા રક્તચાપ વખતે કસરત કરવાનું જોખમ
જ્યારે શરીરમાં રક્તનું દબાણ પહેલાથી જ ખૂબ વધારે હોય, ત્યારે સ્નાયુઓને તણાવ આપતી કસરતો (જેમ કે વોલ સીટ કે હેન્ડગ્રિપ) કરવાથી ક્ષણિક ધોરણે બ્લડ પ્રેશર હજુ પણ વધુ ઉપર જઈ શકે છે. જો કસરત કરતી વખતે શ્વાસ રોકાઈ જાય (જેને ‘વાલ્સાલવા મેન્યુવર’ કહેવાય છે), તો છાતી અને રક્તવાહિનીઓ પરનું દબાણ અચાનક વધી જાય છે, જે હૃદય માટે ઘાતક નિવડી શકે છે.
તેથી, ૨૩૦/૧૧૦ જેવી કટોકટીની સ્થિતિમાં કસરત કે ઘરેલુ નુસખા કરવાને બદલે ડૉક્ટર પાસે જઈને તાત્કાલિક દવાઓ દ્વારા રક્તચાપ નિયંત્રિત કરવો એ જ એકમાત્ર સલામત રસ્તો છે.
આઈસોમેટ્રિક કસરતોનો સાચો અને સુરક્ષિત ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો?
જો તમે હાઈ બ્લડ પ્રેશરથી પીડાતા હોવ અને આઈસોમેટ્રિક કસરતોને તમારા દૈનિક જીવનમાં શામેલ કરવા માગતા હોવ, તો નીચે મુજબની બાબતો ધ્યાનમાં રાખવી જરૂરી છે:
ડૉક્ટરની સલાહ લો: કસરત શરૂ કરતા પહેલાં તમારા કાર્ડિયોલોજિસ્ટ અથવા ફિઝિશિયન સાથે ચર્ચા કરો.
રોજિંદી કાળજી માટે ઉપયોગ કરો: આ કસરતો દૈનિક લાઈફસ્ટાઈલના ભાગરૂપે બ્લડ પ્રેશરને મેન્ટેન કરવા માટે છે, કોઈ ઈમરજન્સી સારવાર તરીકે નહીં.
શ્વાસ નિયંત્રિત રાખો: વોલ સીટ કરતી વખતે ક્યારેય શ્વાસ રોકશો નહીં. ઊંડા અને સમાન ગતિએ શ્વાસ લેતા રહો.
ધીમે ધીમે સમય વધારો: શરૂઆતમાં ૧૦ થી ૨૦ સેકન્ડ માટે જ હોલ્ડ કરો અને ધીમે ધીમે ક્ષમતા મુજબ સમય વધારો.
