અમેરિકા-ઈરાન: એક તરફ વાટાઘાટો અને બીજી તરફ હોર્મુઝની નાકાબંધી, ટ્રમ્પ ઈરાન પર ‘ત્રણ-માર્ગી હુમલો’ કરી રહ્યા છે
વૈશ્વિક રાજકારણમાં અત્યારે સૌથી ગંભીર સવાલ એ છે કે શું અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલો તણાવ શાંત થશે કે પછી તે ભયાનક યુદ્ધમાં પરિણમશે? આજના લેટેસ્ટ રિપોર્ટ્સ મુજબ, અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અત્યંત જટિલ અને આક્રમક વ્યૂહરચના પર કામ કરી રહ્યા છે. એક તરફ તેઓ પાકિસ્તાન દ્વારા શાંતિ મંત્રણાનો ડોળ કરી રહ્યા છે, તો બીજી તરફ ઈરાનની આર્થિક કરોડરજ્જુ તોડવા માટે ‘થ્રી-વે એટેક’ (ત્રણ-માર્ગી હુમલો) શરૂ કરી દીધો છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં નૌકાદળની નાકાબંધી અને તેલ નિકાસ પરના પ્રતિબંધોએ ઈરાન માટે અસ્તિત્વનું જોખમ ઊભું કર્યું છે.
1. ટ્રમ્પનો ‘થ્રી-વે એટેક’: ઈરાનને ઘેરવાની માસ્ટર ગેમ
વિદેશી બાબતોના નિષ્ણાત રોબિંદર સચદેવના વિશ્લેષણ મુજબ, ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર ઈરાન પર માત્ર લશ્કરી રીતે જ નહીં, પણ રાજદ્વારી અને આર્થિક રીતે પણ હુમલો કરી રહ્યું છે. આ ત્રણ માર્ગો નીચે મુજબ છે
-
પ્રથમ માર્ગ – પાકિસ્તાનનો મધ્યસ્થી તરીકે ઉપયોગ: ટ્રમ્પ પાકિસ્તાનને આગળ ધરીને દુનિયાને બતાવવા માંગે છે કે તેઓ શાંતિ ઈચ્છે છે. પાકિસ્તાન અત્યારે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ‘બેક-ચેનલ ડિપ્લોમસી’માં વ્યસ્ત છે.
-
બીજો માર્ગ – હોર્મુઝની નાકાબંધી: અમેરિકાએ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં પોતાની નૌકાદળની શક્તિ વધારીને ઈરાનના બંદરોને બ્લોક કરી દીધા છે. આનાથી ઈરાનનું વેપારી ગળું દબાઈ રહ્યું છે.
-
ત્રીજો માર્ગ – આર્થિક બોમ્બમારો: રશિયાના સહયોગથી અથવા તેના માધ્યમથી ઈરાન પાસેથી તેલ ખરીદનારા દેશો પર પ્રતિબંધો લાદવાની તૈયારી ચાલી રહી છે. આનાથી ઈરાનની આવકનો સ્ત્રોત સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ શકે છે.
2. પાકિસ્તાની ફિલ્ડ માર્શલની તેહરાન મુલાકાત અને મંત્રણાની નિષ્ફળતા
તાજેતરના દિવસોમાં પાકિસ્તાનની ભૂમિકા અત્યંત શંકાસ્પદ અને મહત્વની રહી છે. પાકિસ્તાનના ફિલ્ડ માર્શલ અસીમ મુનીર હાલમાં ઈરાનની મુલાકાતે છે. બુધવારે (૧૫ એપ્રિલ) તેમણે ઈરાની વિદેશ મંત્રી અને સંસદના સ્પીકર મોહમ્મદ બાઘર ગાલિબાફ સાથે મુલાકાત કરી હતી.
નોંધપાત્ર બાબત એ છે કે અસીમ મુનીર તેહરાન એરપોર્ટ પર લશ્કરી ગણવેશમાં ઉતર્યા હતા, પરંતુ વાટાઘાટો દરમિયાન તેમણે સિવિલિયન ડ્રેસ (કોટ-પેન્ટ) ધારણ કર્યો હતો. નિષ્ણાતો તેને પાકિસ્તાનનો ‘લશ્કરી દબાણ’ અને ‘રાજદ્વારી વાર્તાલાપ’ વચ્ચેનો સંતુલન જાળવવાનો પ્રયાસ માને છે. જોકે, ઈસ્લામાબાદમાં થયેલી અગાઉની બેઠકોમાં પરમાણુ મુદ્દે કોઈ સહમતી સધાઈ ન હતી, જેના કારણે ટ્રેમ્પ પ્રશાસન ઈરાન પર વધુ ગુસ્સે ભરાયું છે.
3. યુરેનિયમ સંવર્ધન અને પરમાણુ હથિયારોનો મુખ્ય અવરોધ
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના વિવાદના મૂળમાં ‘પરમાણુ હથિયાર’નો મુદ્દો છે. ઇસ્લામાબાદમાં થયેલી મંત્રણામાં ટ્રમ્પે દાવો કર્યો હતો કે મોટાભાગના વિવાદો ઉકેલાઈ ગયા છે, પરંતુ ઈરાન યુરેનિયમ સંવર્ધન (Uranium Enrichment) અટકાવવા તૈયાર નથી. ઈરાનની દલીલ છે કે તેમનો પરમાણુ પ્રોગ્રામ શાંતિપૂર્ણ હેતુઓ માટે છે, પરંતુ ટ્રમ્પ આ વાત સ્વીકારવા તૈયાર નથી.
ટ્રમ્પે સ્પષ્ટ ચેતવણી આપી છે કે, “ઈરાન ક્યારેય પરમાણુ શસ્ત્રો ધરાવશે નહીં.” આ નિશ્ચયને કારણે જ અમેરિકાએ ઈરાની બંદરો પર નાકાબંધી લાદી છે. પાકિસ્તાની પ્રતિનિધિમંડળ હવે ઈરાની નેતાઓને મનાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે કે જો તેઓ થોડી નરમાશ બતાવે તો અમેરિકા નાકાબંધી હળવી કરી શકે છે. જોકે, ઈરાનના કમાન્ડરોએ પહેલેથી જ અમેરિકાના જહાજોને ડૂબાડવાની ધમકી આપી હોવાથી સ્થિતિ અત્યંત સ્ફોટક છે.
અમેરિકા-ઈરાન સંબંધો અત્યારે એવા વળાંક પર છે જ્યાંથી ગમે ત્યારે યુદ્ધ ફાટી શકે છે. ટ્રમ્પની ગણતરી ઈરાનને એટલું નબળું પાડવાની છે કે તે અમેરિકાની શરતો સ્વીકારવા મજબૂર થાય. બીજી તરફ ઈરાન પોતાની સાર્વભૌમત્વ બચાવવા માટે રશિયા અને ચીન જેવા દેશોના સમર્થનની અપેક્ષા રાખી રહ્યું છે. આગામી થોડા દિવસોમાં જો પાકિસ્તાનની મધ્યસ્થી સફળ નહીં થાય, તો હોર્મુઝના દરિયામાં મોટી સૈન્ય કાર્યવાહી જોવા મળી શકે છે.
