બેંકો મિનિમમ બેલેન્સ ઓછું થવા પર કેમ વસૂલે છે દંડ? જાણો ખાતામાંથી કપાતા ચાર્જીસ પાછળનું અસલી કારણ
આજના ડિજિટલ યુગમાં બેંકિંગ આપણી દિનચર્યાનો એક અનિવાર્ય ભાગ બની ગયું છે. સામાન્ય રીતે, જ્યારે પણ આપણે કોઈ બેંકમાં નવું બચત ખાતું (Savings Account) ખોલાવવા જઈએ છીએ, ત્યારે બેંક કર્મચારી આપણને એક શરત અચૂક જણાવે છે કે ખાતામાં દર મહિને એક ચોક્કસ રકમ જાળવી રાખવી પડશે. આ રકમને તકનીકી ભાષામાં ‘લઘુત્તમ બેલેન્સ’ અથવા ‘મિનિમમ બેલેન્સ’ કહેવામાં આવે છે. જો ખાતામાં રહેલી રકમ આ નિર્ધારિત મર્યાદા કરતાં ઓછી થાય, તો બેંકો ગ્રાહકના ખાતામાંથી દંડ પેટે પૈસા કાપવાનું શરૂ કરી દે છે.
પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે બેંકો આપણી જ જમા મૂડી પર આવો ચાર્જ શા માટે વસૂલે છે? અને શું એવી કોઈ બેંકો છે જ્યાં ₹૦ (ઝીરો) બેલેન્સ હોય તો પણ એક પણ રૂપિયો દંડ થતો નથી? ચાલો આપણે મિનિમમ બેલેન્સ પાછળનું ગણિત અને ગ્રાહકોને રાહત આપતી બેંકોના નિયમોને વિગતવાર સમજીએ
સામાન્ય નાગરિકો માટે બેંકિંગ નિયમોની સાચી સમજ હોવી અત્યંત જરૂરી બની ગઈ છે. મિનિમમ બેલેન્સ એ બેંકના નિયમો અનુસાર તમારા ખાતામાં હંમેશા રાખવા માટે જરૂરી સૌથી ઓછી રકમ છે. આ રકમ દરેક બેંકમાં અલગ-અલગ હોય છે. સામાન્ય રીતે ગ્રામીણ વિસ્તારોની બેંક શાખાઓમાં આ મર્યાદા ઓછી (જેમ કે ₹૧,૦૦૦) હોય છે, જ્યારે શહેરી અને મેટ્રો શહેરોની શાખાઓમાં કે ખાનગી બેંકોમાં આ મર્યાદા ₹૫,૦૦૦ થી લઈને ₹૧૦,૦૦૦ કે તેથી વધુ હોઈ શકે છે.
બેંકો દંડ શા માટે વસૂલે છે?
ઘણા ગ્રાહકોને લાગે છે કે બેંકો નફો કમાવવા માટે દંડ લે છે, પરંતુ તેની પાછળ એક મોટો ઓપરેશનલ ખર્ચ જવાબદાર હોય છે. આજકાલ બેંકો માત્ર લોકરમાં પૈસા સાચવવાનું કામ નથી કરતી, પરંતુ તેઓ આપણને ૨૪ કલાક એટીએમ (ATM) એક્સેસ, અદ્યતન મોબાઈલ બેંકિંગ એપ, ઈન્ટરનેટ બેંકિંગ, એસએમએસ એલર્ટ અને ગ્રાહક સપોર્ટ (કસ્ટમર કેર) જેવી અસંખ્ય ભૌતિક અને ડિજિટલ સેવાઓ મફત પૂરી પાડે છે.
આ તમામ આધુનિક સિસ્ટમોને સુરક્ષિત રાખવા, સર્વર મેઈન્ટેનન્સ કરવા, બેંક સ્ટાફના પગાર ચૂકવવા અને નવી ટેકનોલોજી પાછળ બેંકોએ કરોડો રૂપિયાનો મોટો ખર્ચ કરવો પડે છે. જ્યારે કોઈ ગ્રાહક ખાતામાં લઘુત્તમ રકમ રાખે છે, ત્યારે બેંક તે નાણાંનો ઉપયોગ બજારમાં લોન આપીને વ્યાજ કમાવવા માટે કરે છે, જેનાથી આ સુવિધાઓનો ખર્ચ નીકળે છે. પરંતુ જો બેલેન્સ ખૂબ ઓછું થઈ જાય, તો ખાતાના સંચાલનનો ખર્ચ વસૂલવા માટે બેંકો દંડનો સહારો લે છે.
મંથલી એવરેજ બેલેન્સ (MAB) ની સિસ્ટમ
સામાન્ય રીતે બેંકો બે રીતે લઘુત્તમ બેલેન્સની ગણતરી કરે છે. પ્રથમ પદ્ધતિમાં દરરોજ ખાતામાં નક્કી કરેલી રકમ હોવી જરૂરી છે. જ્યારે બીજી અને સૌથી પ્રચલિત પદ્ધતિ ‘મંથલી એવરેજ બેલેન્સ’ (MAB) ની છે. આ સિસ્ટમમાં આખા મહિનાના દરેક દિવસના આખરી બેલેન્સનો સરવાળો કરીને તેને મહિનાના દિવસો વડે ભાગવામાં આવે છે. એટલે કે, જો મહિનાના શરૂઆતના દિવસોમાં તમારા ખાતામાં મોટી રકમ જમા હોય અને પાછળથી તે ઓછી થઈ જાય, તો પણ એવરેજ બરાબર હોવાને કારણે દંડ થતો નથી.
નોકરી બદલ્યા પછી ખાતું કેમ બની જાય છે મુશ્કેલી?
લોકો અવારનવાર નોકરી બદલ્યા પછી પોતાના જૂના બેંક ખાતા તરફ ધ્યાન આપતા નથી, જે પાછળથી આર્થિક ફટકો આપે છે. મોટી કંપનીઓ કર્મચારીઓ માટે બેંકો સાથે ટાઈ-અપ કરીને ‘ઝીરો-બેલેન્સ’ સેલેરી એકાઉન્ટ ખોલાવે છે. જ્યાં સુધી પગાર જમા થાય ત્યાં સુધી કોઈ મિનિમમ બેલેન્સ રાખવું પડતું નથી. પરંતુ નોકરી બદલાતા જ નવી કંપની બીજી બેંકમાં ખાતું ખોલાવે છે. આ સ્થિતિમાં, જૂના ખાતામાં સતત ૩ મહિના સુધી પગાર જમા ન થવાને કારણે તે આપમેળે સામાન્ય બચત ખાતામાં રૂપાંતરિત થઈ જાય છે અને બેંકના મિનિમમ બેલેન્સના નિયમો લાગુ થઈ જાય છે. જો તેમાં પૈસા ન હોય તો ખાતું માઈનસમાં પણ જઈ શકે છે. તેથી ન વપરાતા ખાતા બંધ કરવા જ હિતાવહ છે.
કઈ બેંકોમાં ₹૦ બેલેન્સ પર દંડ નથી લાગતો?
ગ્રાહકોની સુવિધા અને નાણાકીય સર્વસમાવેશકતા (Financial Inclusion) ને પ્રોત્સાહન આપવા માટે સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (SBI) સહિત દેશની ઘણી મોટી જાહેર ક્ષેત્રની (સરકારી) બેંકોએ તેમના નિયમિત બચત ખાતાઓ માટે મિનિમમ બેલેન્સ રાખવાની જરૂરિયાતને સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરી દીધી છે. આ ઉપરાંત, રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) ના નિયમ મુજબ દરેક બેંકમાં ‘બેઝિક સેવિંગ્સ બેંક ડિપોઝિટ’ (BSBD) એકાઉન્ટ ખોલાવી શકાય છે, જે સંપૂર્ણપણે ઝીરો બેલેન્સ હોય છે અને તેમાં કોઈ દંડ વસૂલવામાં આવતો નથી.
