શાંતિની વાટાઘાટો કે યુદ્ધનું એલાન? સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં મળેલી બેઠક બાદ બદલાઈ ગયું છે આખું સમીકરણ!
તાજેતરના દિવસોમાં પશ્ચિમ એશિયામાં ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવ ફરી એકવાર ચરમસીમાએ પહોંચ્યો છે. અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના તાજેતરના નિવેદનો અને ઈરાની નેતૃત્વની પ્રતિક્રિયાઓએ વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ તેલ વેપારના માર્ગ, ‘હોર્મુઝની સામુદ્રધુની’ (Strait of Hormuz) પર સંકટના વાદળો ઘેરી લીધા છે. રવિવારે રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પે ઈરાની અધિકારીઓ સાથે થયેલી વાતચીતનો ઉલ્લેખ કરતા તેહરાનને કડક ચેતવણી આપી હતી કે જો તેઓ આ મહત્વપૂર્ણ જળમાર્ગને અવરોધવાનો પ્રયાસ કરશે, તો તેના ગંભીર પરિણામો ભોગવવા પડશે.
ટ્રમ્પની આક્રમક ચેતવણી અને ‘ગાર્ડિયન એન્જલ’ની ભૂમિકા
રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પે ફોક્સ ન્યૂઝ સાથેની વાતચીતમાં અત્યંત આક્રમક વલણ અપનાવ્યું હતું. તેમણે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું હતું કે, જો ઈરાન હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીને બંધ કરવાનો પ્રયાસ કરશે, તો અમેરિકા આ વ્યૂહાત્મક માર્ગ પર સીધો કબજો જમાવી શકે છે. તેમણે ચેતવણી આપતા જણાવ્યું હતું કે, “જો તમે તેને બંધ કરશો, તો તમે તમારો દેશ ગુમાવી દેશો.” આ નિવેદન માત્ર એક ધમકી નથી, પરંતુ તે અમેરિકાની આ ક્ષેત્ર પ્રત્યેની નીતિમાં આવેલા મોટા બદલાવનું સંકેત આપે છે.
ટ્રમ્પના મતે, અમેરિકી નૌકાદળ વર્ષોથી પશ્ચિમ એશિયાના દેશો માટે એક ‘ગાર્ડિયન એન્જલ’ (રક્ષક) તરીકે કામ કરી રહ્યું છે, જે મુક્ત વેપાર અને તેલની સુરક્ષિત અવરજવર સુનિશ્ચિત કરે છે. તેમણે સૂચવ્યું હતું કે જો ઈરાન સાથે કોઈ અંતિમ કરાર નહીં થાય, તો અમેરિકા આ જળમાર્ગમાંથી પસાર થતા તેલના જહાજો પર ‘ટ્રાન્ઝિટ ફી’ અથવા ટેરિફ વસૂલી શકે છે. આ પગલાનો હેતુ અમેરિકી સૈન્ય દ્વારા કરવામાં આવતી સુરક્ષા કામગીરીના બદલામાં વળતર મેળવવાનો છે.
ઈરાનનો પક્ષ અને પરમાણુ કાર્યક્રમ પર અડગતા
બીજી તરફ, ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયને પણ તેહરાનનું વલણ સ્પષ્ટ કર્યું છે. તેમણે પુનરોચ્ચાર કર્યો છે કે ઈરાન પોતાના પરમાણુ અધિકારો, ખાસ કરીને યુરેનિયમના સંવર્ધન (Uranium Enrichment) ના અધિકારને જતું કરશે નહીં. પેઝેશ્કિયનના મતે, અમેરિકા પાસે ઈરાનના આ અધિકારને સ્વીકારવા સિવાય કોઈ વિકલ્પ નથી. આ નિવેદન એ વાત સાબિત કરે છે કે બંને દેશો વચ્ચેના મૂળભૂત મતભેદો હજુ પણ યથાવત છે અને સમાધાન સુધી પહોંચવું ઘણું કપરું છે.
રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પે ઈરાની નેતાના આ નિવેદન પર પણ તીખી પ્રતિક્રિયા આપી હતી અને તેમને ભવિષ્યમાં વધુ સમજદારીપૂર્વક બોલવાની સલાહ આપી હતી. ટ્રમ્પનું માનવું છે કે ઈરાને તેમની વર્તણૂકમાં સુધારો કરવો પડશે, અન્યથા અમેરિકા વધુ કડક પગલાં લેવા માટે મજબૂર થશે.
સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં ઉચ્ચ સ્તરીય વાટાઘાટો: આશા અને વાસ્તવિકતા
જ્યારે એક તરફ નિવેદનબાજી ચાલી રહી છે, બીજી તરફ રવિવારે સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં અમેરિકા અને ઈરાનના રાજદ્વારીઓ વચ્ચે ૧૦ અઠવાડિયા પછી પ્રથમ વખત રૂબરૂ વાટાઘાટો થઈ છે. આ બેઠકનું નેતૃત્વ અમેરિકાના ઉપરાષ્ટ્રપતિ જે.ડી. વેન્સ કરી રહ્યા છે. આ બેઠકનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમને નિયંત્રિત કરવાનો અને લેબનોનમાં ઈઝરાયેલ તથા હિઝબુલ્લાહ વચ્ચે ચાલી રહેલા સંઘર્ષને શાંત કરવાનો છે.
ઉપરાષ્ટ્રપતિ વેન્સે સંકેત આપ્યો છે કે જો ઈરાન ક્ષેત્રીય અસ્થિરતા ફેલાવવાનું બંધ કરે, તો અમેરિકા તેહરાન સાથેના પોતાના દ્વિપક્ષીય સંબંધોમાં ધરમૂળથી ફેરફાર કરવા તૈયાર છે. ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રનું મુખ્ય લક્ષ્ય ‘સંપૂર્ણ ક્ષેત્રીય યુદ્ધવિરામ’ સ્થાપિત કરવાનું છે, અને આ માટેની રાજદ્વારી પ્રક્રિયાઓ ગતિશીલ બની છે.
વૈશ્વિક ઉર્જા બજાર પર અસર
હોર્મુઝની સામુદ્રધુની વૈશ્વિક તેલ પુરવઠા માટે કરોડરજ્જુ સમાન છે. દરરોજ લાખો બેરલ ક્રૂડ ઓઈલ આ માર્ગેથી વિશ્વના વિવિધ દેશોમાં પહોંચે છે. ટ્રમ્પે નોંધ્યું હતું કે ઈરાન સાથે થયેલા એક કામચલાઉ કરાર (Memorandum of Understanding) ને પગલે શનિવારે ૧૯ મિલિયન બેરલ ક્રૂડ ઓઈલ સફળતાપૂર્વક આ માર્ગેથી પસાર થયું હતું. આ બાબત દર્શાવે છે કે રાજદ્વારી વાટાઘાટોનું મહત્વ કેટલું છે. જો કોઈ કારણસર આ માર્ગ બંધ થાય અથવા યુદ્ધની સ્થિતિ સર્જાય, તો વૈશ્વિક સ્તરે તેલના ભાવ આસમાને પહોંચી શકે છે, જેની સીધી અસર ભારત જેવા ઉર્જા આયાત કરતા દેશો પર પડી શકે છે.
