પાકિસ્તાનને શસ્ત્રો આપનાર તુર્કી હવે ભારત સાથે મિત્રતા વધારવા આતુર: “અમારો ભારત સાથે કોઈ ખરાબ કે વિવાદિત ઇતિહાસ નથી”, તુર્કીના વિદેશ મંત્રીનું મોટું નિવેદન
આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણ અને કૂટનીતિના મંચ પર કોઈ કાયમી મિત્ર કે કાયમી દુશ્મન હોતું નથી – આ વાત તુર્કી (Türkiye) ના બદલાતા વલણથી ફરી એકવાર સાબિત થઈ રહી છે. ભૂતકાળમાં ઓપરેશન સિંદૂર, પહેલગામ આતંકવાદી હુમલા બાદની સૈન્ય કાર્યવાહી અને કાશ્મીર મુદ્દે આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર પાકિસ્તાનનો ખુલ્લેઆમ સાથ આપનાર તથા પાકિસ્તાનને ઘાતક ડ્રોન અને શસ્ત્રો પુરા પાડનાર તુર્કી હવે ભારત સાથેના પોતાના દ્વિપક્ષીય સંબંધો સુધારવા માટે તીવ્ર ઉત્સુકતા દર્શાવી રહ્યું છે.
તુર્કીના વિદેશ મંત્રી હકાન ફિદાને ભારત સાથેના સંબંધોને નવી દિશા આપવા અને ભૂતકાળના તણાવને બાજુ પર મૂકીને સકારાત્મક એજન્ડા સાથે આગળ વધવા માટે મહત્વપૂર્ણ નિવેદનો આપ્યા છે. વિશ્વરાજકારણમાં વધતા ભારતના પ્રભાવ અને આર્થિક તાકાતને ધ્યાનમાં રાખીને તુર્કી હવે ભારત સાથે પોતાના આર્થિક અને રાજદ્વારી સંબંધોને મજબૂત કરવા માંગે છે.
“અમારો ભારત સાથે કોઈ સરહદી કે દ્વિપક્ષીય વિવાદ નથી”
તુર્કીના વિદેશ મંત્રી હકાન ફિદાને તાજેતરમાં પોતાની સ્પષ્ટતા રજૂ કરતાં જણાવ્યું હતું કે, “અમે ભારત સાથે ખૂબ સારા અને મજબૂત સંબંધો સ્થાપિત કરવા માંગીએ છીએ. ભારત અને તુર્કી વચ્ચે કોઈ ભૌગોલિક સરહદ સ્પર્શતી નથી અને અમારી વચ્ચે કોઈ સીધો દ્વિપક્ષીય વિવાદ નથી. આનો સીધો અર્થ એ થાય છે કે ભારત સાથે અમારો કોઈ ખરાબ કે નકારાત્મક ઇતિહાસ રહ્યો નથી.”
તેમણે વૈશ્વિક રાજકારણના અન્ય ઉદાહરણો આપતાં ઉમેર્યું હતું કે, “રશિયા અને અમેરિકા જેવા મહાસત્તા દેશો સાથે પણ અમારે કેટલાક વિશિષ્ટ મુદ્દાઓ પર ગંભીર મતભેદો છે. કેટલાક યુરોપિયન દેશો સાથે પણ અમારા વિચારો મળતા નથી. પરંતુ અમે તે નકારાત્મક મુદ્દાઓને એક તરફ મૂકીને સકારાત્મક અને વિકાસલક્ષી એજન્ડા સાથે આગળ વધીએ છીએ. મને લાગે છે કે ભારત અને તુર્કી વચ્ચે પણ બિલકુલ આવું જ થવું જોઈએ, કારણ કે બંને દેશો પાસે પરસ્પર સહયોગ કરવા માટે વેપાર, તકનીક અને સંસ્કૃતિ જેવા અસંખ્ય ક્ષેત્રો ઉપલબ્ધ છે.”
પાકિસ્તાન સાથેના સંબંધો પર આપી સ્પષ્ટતા
તુર્કી દ્વારા પાકિસ્તાનને અપાતા લશ્કરી અને રાજકીય સમર્થનથી ભારત હંમેશા નારાજ રહ્યું છે. આ બાબતે સફાઈ આપતાં તુર્કીના વિદેશ મંત્રીએ કહ્યું હતું કે, “તુર્કી એકમાત્ર એવો દેશ નથી કે જેના પાકિસ્તાન સાથે સારા, ઐતિહાસિક અને મૈત્રીપૂર્ણ સંબંધો હોય. વિશ્વના બીજા પણ ઘણા દેશો છે જે પાકિસ્તાન સાથે દ્વિપક્ષીય સંબંધો ધરાવે છે.”
તેમણે આગળ જણાવ્યું કે, “જો ભારત પાકિસ્તાન સાથે સારા સંબંધો ધરાવતા દેશો પર ગુસ્સે થાય અથવા તેમને ટેકો આપવાનું બંધ કરે, તો તે યોગ્ય અભિગમ નથી. હું ભારતના નેતૃત્વને અપીલ કરીશ કે તેઓ આ બાબતને અંગત કે નકારાત્મક રીતે ન લે. દ્વિપક્ષીય રીતે તુર્કીને ભારત સામે કોઈ સમસ્યા કે ફરિયાદ નથી અને અમે આ સંબંધોને એક અલગ પરિપ્રેક્ષ્યથી જોવા ઈચ્છીએ છીએ.”
શાંઘાઈ કોઓપરેશન ઓર્ગેનાઇઝેશન (SCO) માં જોડાવાની ઈચ્છા
તુર્કીના આ બદલાતા સુર પાછળનું એક મુખ્ય કારણ તેની વૈશ્વિક વિદેશ નીતિમાં આવી રહેલો ફેરફાર છે. અહેવાલો મુજબ, તુર્કી હવે શાંઘાઈ કોઓપરેશન ઓર્ગેનાઇઝેશન (SCO) નું પૂર્ણ સભ્ય બનવા માટે પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. જો તુર્કીને આ જૂથમાં સભ્યપદ મળે છે, તો ઉત્તર એટલાન્ટિક સંધિ સંગઠન (NATO) નું સભ્ય હોય તેવો તુર્કી પ્રથમ દેશ બનશે જે એસસીઓ જેવા પૂર્વના મહત્વપૂર્ણ સંસ્થામાં જોડાશે.
ચીન અને રશિયાનું વર્ચસ્વ ધરાવતા અને ભારતની મજબૂત હાજરીવાળા આ સંગઠનમાં પ્રવેશવા માટે ભારતનું સમર્થન અથવા ઓછામાં ઓછું વિરોધ ન હોવો તુર્કી માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. આ જ કારણે તુર્કી ભારતને ખુશ રાખવા અને જૂના મતભેદો ઉકેલવા પ્રયત્નશીલ છે.
આર્થિક હિતો, રોકાણ અને પ્રવાસન ક્ષેત્રનું મહત્વ
કૂટનીતિક વિશ્લેષકોના મતે, તુર્કીના આ વલણ પાછળ આર્થિક પરિબળો સૌથી મોટો ભાગ ભજવી રહ્યા છે. તુર્કીની સ્થાનિક અર્થવ્યવસ્થા હાલ ફુગાવા અને આર્થિક પડકારો સામનો કરી રહી છે. આવી સ્થિતિમાં તે વિશ્વની સૌથી ઝડપથી વિકસતી ભારતીય અર્થવ્યવસ્થા, ભારતીય રોકાણકારો અને વ્યાપારિક ગૃહો સાથે જોડાવા આતુર છે.
ભારતીય પ્રવાસીઓ (Tourists) અને વિવાહ પ્રવાસન (Destination Weddings) પણ તુર્કીના પ્રવાસન ઉદ્યોગ અને અર્થતંત્રમાં ખૂબ અગત્યનું આર્થિક યોગદાન આપે છે. હાલમાં તુર્કી ભારત ખાતે માર્બલ, ભારે મશીનરી અને કૃષિ ઉત્પાદનોની નિકાસ કરે છે, જ્યારે ભારત પાસેથી રસાયણો, ઔદ્યોગિક મશીનરી અને ઓટોમોબાઈલના પાર્ટ્સ આયાત કરે છે. દ્વિપક્ષીય વેપારની આ ક્ષમતાને બંને દેશો વધુ ઊંચાઈએ લઈ જવા માંગે છે.
કાશ્મીર મુદ્દો, સલીમ ડોલાનું પ્રત્યાર્પણ અને ભવિષ્યની દિશા
ભૂતકાળમાં પહેલગામ આતંકવાદી હુમલા બાદ ભારત દ્વારા કરવામાં આવેલી લશ્કરી કાર્યવાહીની તુર્કીએ ટીકા કરી હતી અને પાકિસ્તાની સેનાએ ભારત વિરુદ્ધ તુર્કી નિર્મિત ડ્રોનનો ઉપયોગ કર્યો હતો. એટલું જ નહીં, તુર્કીના રાષ્ટ્રપતિ રજબ તૈયબ એર્દોગન સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) ના મંચ પરથી કાશ્મીર મુદ્દે સતત પાકિસ્તાનની ભાષા બોલતા રહ્યા છે, જે ભારત-તુર્કી સંબંધોમાં કડવાશનું મુખ્ય કારણ બન્યું હતું.
પરંતુ તાજેતરના મહિનાઓમાં સુધારાના સંકેતો દેખાઈ રહ્યા છે. ચાર વર્ષના લાંબા અંતરાલ બાદ એપ્રિલ ૨૦૨૬ માં ભારત અને તુર્કી વચ્ચે વિદેશ કાર્યાલય સ્તરની વાટાઘાટો (Foreign Office Consultations) પુનઃ શરૂ થઈ છે. આ ઉપરાંત, તુર્કીએ ભારતીય સુરક્ષા એજન્સીઓને મોટી સફળતા અપાવતા મોસ્ટ વોન્ટેડ ડ્રગ ટ્રાફિકર સલીમ ડોલાના પ્રત્યાર્પણ (Extradition) માં મહત્વની મદદ કરી હતી. હાલમાં બંને દેશો વચ્ચે અન્ય ભાગેડુ ગુનેગારોના આદાન-પ્રદાન અંગે પણ કાનૂની અને રાજદ્વારી ચર્ચાઓ ચાલી રહી છે.
નિષ્ણાતોના મતે, તુર્કી જો ખરેખર ભારત સાથે ગાઢ મિત્રતા ઈચ્છતું હોય તો તેણે ભારતની સુરક્ષા અને અખંડિતતા પ્રત્યે સંવેદનશીલતા દાખવવી પડશે અને પાકિસ્તાન દ્વારા ચલાવાતા ભારત વિરોધી એજન્ડાથી અંતર જાળવવું પડશે.
