ઈરાન જંગમાં ફસાયેલું સૌદી અરેબિયા: ટ્રમ્પ પ્રશાસન શા માટે ક્રાઉન પ્રિન્સ MBS ને કરી રહ્યું છે ટાર્ગેટ?
પશ્ચિમ એશિયામાં ઈરાન વિરુદ્ધ ચાલી રહેલા યુદ્ધને એક મહિનો વીતી ગયો છે, પરંતુ આ જંગ માત્ર મેદાન પર જ નહીં, પણ રાજદ્વારી સ્તરે પણ અત્યંત જટિલ બની રહ્યો છે. સૌથી વધુ ચોંકાવનારી બાબત અમેરિકા અને તેના જૂના સાથી સૌદી અરેબિયા વચ્ચે જોવા મળી રહી છે. ટ્રમ્પ પ્રશાસન જે રીતે સૌદીના ક્રાઉન પ્રિન્સ મોહમ્મદ બિન સલમાન (MBS) ને જાહેરમાં નીચા દેખાડી રહ્યું છે, તેણે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે અનેક સવાલો ઊભા કર્યા છે. એક તરફ સૌદી અરેબિયા પડદા પાછળ ઈરાન પર હુમલા તેજ કરવાની હિમાયત કરી રહ્યું છે, તો બીજી તરફ અમેરિકા તેની આ ગુપ્ત ભૂમિકાને ઉજાગર કરીને પ્રિન્સને દબાણમાં રાખી રહ્યું છે.
MBSની ગુપ્ત વ્યૂહરચના અને ટ્રમ્પનો ‘ખુલાસો’
તાજેતરના અહેવાલે ખળભળાટ મચાવી દીધો છે. અહેવાલ મુજબ, ગયા અઠવાડિયે MBS એ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ સાથેની વાતચીતમાં ઈરાનના ઉર્જા માળખાને (Energy Infrastructure) સંપૂર્ણપણે તબાહ કરવાની અને જરૂર પડે તો જમીની હુમલા (Ground Offensive) કરવાની સલાહ આપી હતી. સૌદી ઈચ્છે છે કે અમેરિકા આ તકનો ઉપયોગ કરીને ઈરાનની શક્તિને હંમેશ માટે ખતમ કરી દે.
પરંતુ મજાની વાત એ છે કે, જેવી આ વાત બહાર આવી, સૌદીએ સત્તાવાર રીતે પોતાને ‘શાંતિનો સમર્થક’ ગણાવીને આ દાવાઓથી અંતર જાળવી લીધું. ટ્રમ્પ આ વાત સારી રીતે જાણે છે અને તેથી જ તેઓ જાહેર મંચ પરથી કહી રહ્યા છે કે “MBS એ મને હળવાશથી લીધો હતો, પણ હવે અમેરિકા પહેલા કરતા વધુ શક્તિશાળી છે.” આ રીતે ટ્રમ્પ સૌદીની મજબૂરીનો ફાયદો ઉઠાવી રહ્યા હોય તેમ લાગે છે.
અમેરિકાનું બેવડું વલણ: મિત્ર કે દુશ્મન?
ટ્રમ્પ પ્રશાસનનો વ્યવહાર અત્યંત વિચિત્ર છે. એક બાજુ ટ્રમ્પ પત્રકારો સામે MBS ને ‘યોદ્ધા’ કહીને નવાજે છે, તો બીજી બાજુ અમેરિકી અધિકારીઓ જ મીડિયામાં એવી વિગતો લીક કરે છે જેનાથી સૌદી અરેબિયા મુસ્લિમ દેશોમાં કઠેડામાં આવી જાય. અમેરિકા ઈચ્છે છે કે સૌદી આ યુદ્ધમાં સંપૂર્ણપણે તેના પર નિર્ભર રહે. આ પ્રકારના બેવડા વલણથી અમેરિકા એ સાબિત કરવા માંગે છે કે પશ્ચિમ એશિયાનો અસલી ‘બોસ’ કોણ છે.
સૌદીનો સૌથી મોટો ડર: ઈરાન અને પ્રાદેશિક વર્ચસ્વ
એક્સપર્ટ્સ માને છે કે MBS ની સૌથી મોટી ચિંતા એ છે કે જો ટ્રમ્પ અત્યારે ઈરાન સામેથી પીછેહઠ કરે, તો સૌદી અરેબિયાએ એકલા હાથે ઈરાનનો સામનો કરવો પડશે. યમન, સીરિયા અને લેબનોનમાં વર્ષોથી ચાલી રહેલા ‘પ્રોક્સી વોર’ માં ઈરાન સૌદી માટે મોટો અવરોધ રહ્યો છે. MBS જાણે છે કે જો ઈરાન અત્યારે નબળું નહીં પડે, તો ભવિષ્યમાં સૌદીનું વર્ચસ્વ જોખમમાં મુકાઈ શકે છે. ટ્રમ્પ આ ડરને ઓળખે છે અને તેથી જ તેઓ વારંવાર પ્રિન્સ પર તંજ કસવાની તક ચૂકતા નથી.
‘વિઝન 2030’ અને આર્થિક હિતો પર તોળાતું સંકટ
સૌદી અરેબિયા માટે આ જંગ ‘ગળે ફસાયેલા હાડકા’ સમાન છે. ક્રાઉન પ્રિન્સનો ડ્રીમ પ્રોજેક્ટ ‘વિઝન 2030’ વિદેશી રોકાણ પર ટકેલો છે. જો યુદ્ધ લાંબુ ખેંચાય અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બંધ રહે, તો તેલની નિકાસ ખોરવાઈ શકે છે અને રોકાણકારો પીછેહઠ કરી શકે છે.
- તેલનો વેપાર: હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બંધ થવાથી સૌદી, UAE અને કુવૈતના આર્થિક હિતોને સીધો ફટકો પડ્યો છે.
- મજબૂરી: સૌદી ન તો આ યુદ્ધ ખુલ્લેઆમ છોડી શકે છે, ન તો તેમાં સંપૂર્ણપણે કૂદી શકે છે.
ટ્રમ્પ પ્રશાસન આ આર્થિક મજબૂરીનો ઉપયોગ કરીને સૌદીને પોતાની શરતો પર કામ કરવા મજબૂર કરી રહ્યું છે. જે રીતે અમેરિકા અત્યારે વર્તી રહ્યું છે, તેનાથી સ્પષ્ટ થાય છે કે આગામી સમયમાં સૌદી અરેબિયાએ અમેરિકાની વધુ કડક શરતો માનવી પડી શકે છે.
