વિયેતનામમાં સત્તાનું નવું સમીકરણ: ચીની મોડલ તરફ પ્રયાણ અને ટો લામનું વર્ચસ્વ
વિયેતનામની રાજનીતિમાં દાયકાઓથી ચાલી આવતી ‘સામૂહિક નેતૃત્વ’ની પરંપરા હવે ઈતિહાસ બની રહી હોય તેવું લાગે છે. દેશના શક્તિશાળી નેતા ટો લામને પાંચ વર્ષની મુદત માટે રાષ્ટ્રપતિ તરીકે ચૂંટવામાં આવ્યા છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે તેઓ પહેલેથી જ કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીના જનરલ સેક્રેટરી છે. આ રીતે, પક્ષ અને રાજ્ય બંનેની લગામ એક જ વ્યક્તિના હાથમાં આવવી એ વિયેતનામની જૂની પદ્ધતિથી વિપરીત છે અને ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગના શાસન મોડલની યાદ અપાવે છે.
પરંપરાથી વિપરીત એકહથ્થુ શાસન
વિયેતનામમાં સામાન્ય રીતે ચાર મુખ્ય હોદ્દાઓ (જનરલ સેક્રેટરી, રાષ્ટ્રપતિ, વડાપ્રધાન અને નેશનલ એસેમ્બલીના અધ્યક્ષ) અલગ-અલગ વ્યક્તિઓ પાસે રહેતા હતા, જેથી સત્તાનું સંતુલન જળવાય. પરંતુ 2024માં પૂર્વ પક્ષ પ્રમુખ ગુયેન ફૂ ટ્રોંગના અવસાન બાદ ટો લામનું કદ સતત વધતું ગયું. જાન્યુઆરીમાં પક્ષના વડા તરીકે ફરીથી ચૂંટાયા બાદ, હવે રાષ્ટ્રપતિ પદ પણ સંભાળીને તેમણે સાબિત કરી દીધું છે કે વિયેતનામમાં હવે ‘વન મેન શો’ શરૂ થઈ રહ્યો છે.
નેશનલ એસેમ્બલીમાં શપથ લીધા બાદ 69 વર્ષીય ટો લામે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે તેમની સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા દેશમાં શાંતિ અને સ્થિરતા જાળવવાની રહેશે. તેમણે જણાવ્યું કે ઝડપી અને ટકાઉ વિકાસ માટે આ પાયાની જરૂરિયાત છે, જેથી વિકાસના ફળ દરેક નાગરિક સુધી પહોંચી શકે.
સુરક્ષા અધિકારીથી રાષ્ટ્રના શિખર સુધીની સફર
ટો લામની કારકિર્દી એક પોલીસ અધિકારી તરીકે શરૂ થઈ હતી. તેઓ લાંબા સમય સુધી સાર્વજનિક સુરક્ષા મંત્રાલય (Ministry of Public Security) ના વડા રહ્યા હતા. તેમની આ સત્તા સુધીની સફરમાં પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા શરૂ કરાયેલા ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી અભિયાનનો મોટો ફાળો રહ્યો છે. આ અભિયાન હેઠળ તેમણે વિરોધીઓને પછાડવામાં અને પોતાની સ્થિતિ મજબૂત કરવામાં સફળતા મેળવી હતી.
આજે તેઓ વિયેતનામના છેલ્લા ચાર દાયકાના સૌથી શક્તિશાળી નેતા ગણાય છે. સિંગાપોરની આઈએસઈએએસ-યુસોફ ઈશાક ઈન્સ્ટિટ્યૂટના વિશ્લેષક ગુયેન ખાક ગિયાંગના મતે, સત્તાના આ કેન્દ્રીકરણથી ટો લામ પાસે મુશ્કેલ નિર્ણયો લેવા માટે વધુ રાજકીય અવકાશ અને મજબૂત જનાદેશ હશે.
વહીવટી સુધારા અને આર્થિક લક્ષ્યો
પક્ષના વડા તરીકે ટો લામે 1980ના દાયકા પછીના સૌથી મોટા વહીવટી ફેરફારો કર્યા છે. તેમણે સરકારી નોકરીઓમાં કાપ મૂક્યો છે, મંત્રાલયોનું વિલીનીકરણ કર્યું છે અને પ્રાંતીય સીમાઓનું નવેસરથી નિર્ધારણ કર્યું છે. આ ઉપરાંત, તેઓ મોટા ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ પર પણ ભાર મૂકી રહ્યા છે.
તેમનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય વિયેતનામને પરંપરાગત ‘સસ્તા શ્રમ અને નિકાસ’ આધારિત મોડલમાંથી બહાર કાઢીને ખાનગી ક્ષેત્રની વૃદ્ધિ અને આધુનિક મેન્યુફેક્ચરિંગ હબ બનાવવાનો છે. વિયેતનામ આગામી પાંચ વર્ષમાં દર વર્ષે 10% કે તેથી વધુનો આર્થિક વિકાસ દર હાંસલ કરવાનું લક્ષ્ય રાખી રહ્યું છે.
પડકારોનું પહાડ જેવું લિસ્ટ
ભલે ટો લામ પાસે સત્તા છે, પરંતુ રસ્તો આસાન નથી. હાલમાં વિશ્વ અર્થતંત્ર ઈરાન અને અન્ય ભૌગોલિક તણાવને કારણે ઉર્જા સંકટનો સામનો કરી રહ્યું છે. તેની અસર વિયેતનામ પર પણ પડી છે. 2026ના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળામાં વિયેતનામનો વિકાસ દર 7.8% રહ્યો છે, જે ગયા વર્ષના 7.1% કરતા વધુ છે, પરંતુ તેમના 9.1% ના મહત્વાકાંક્ષી લક્ષ્યાંક કરતા ઘણો ઓછો છે.
રાજકીય મોરચે પણ પડકારો ઓછા નથી. સત્તાના કેન્દ્રીકરણને કારણે સંસ્થાકીય સુધારાઓ પાછળ રહી જવાનું જોખમ રહેલું છે. જો તમામ નિર્ણયો એક જ જગ્યાએથી લેવાય, તો નીચલા સ્તરે વહીવટીતંત્ર નિષ્ક્રિય થઈ શકે છે.
વિદેશ નીતિની કસોટી
વિયેતનામ અત્યાર સુધી અમેરિકા અને ચીન વચ્ચે સંતુલન જાળવવામાં સફળ રહ્યું છે. પરંતુ હવે આ સંતુલન જાળવવું વધુ મુશ્કેલ બની રહ્યું છે. એક તરફ અમેરિકા સાથેનો વેપાર સરપ્લસ (Trade Surplus) દબાણ પેદા કરી રહ્યો છે, તો બીજી તરફ દક્ષિણ ચીન સાગરમાં ચીન સાથેના સરહદી વિવાદો યથાવત છે.
વિયેતનામ માટે ચીન સૌથી મોટું વ્યાપારી ભાગીદાર છે, પણ સાથે જ એક સુરક્ષા પડકાર પણ છે. ટો લામની ‘પ્રેગ્મેટિક’ એટલે કે વ્યવહારુ વિદેશ નીતિ આ અસ્થિર વિશ્વમાં કેવી રીતે ટકી રહેશે, તેના પર સૌની નજર છે.
