અમેરિકા-ઈરાન વાટાઘાટો: ‘પાકિસ્તાનમાં વાટાઘાટો દરમિયાન જેડી વાન્સને નેતન્યાહૂનો ફોન આવ્યો…’ અરાઘચીએ ઇસ્લામાબાદની નિષ્ફળ વાટાઘાટોની અંદરની વાર્તા જાહેર કરી.
પાકિસ્તાનની રાજધાની ઇસ્લામાબાદમાં ગત અઠવાડિયે યોજાયેલી ૨૧ કલાકની મેરેથોન મંત્રણા બાદ વિશ્વને આશા હતી કે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો સંઘર્ષ વિરામ કાયમી બનશે. પરંતુ, આજે ૧૩ એપ્રિલ ૨૦૨૬ ના રોજ ઈરાનના વિદેશ પ્રધાન સૈયદ અબ્બાસ અરાઘચીએ એક એવો દાવો કર્યો છે જેણે વોશિંગ્ટનથી લઈને તેલ અવીવ સુધી ખળભળાટ મચાવી દીધો છે. અરાઘચીના મતે, આ મંત્રણા કોઈ રાજદ્વારી કારણોસર નહીં, પણ એક ‘બહારના હસ્તક્ષેપ’ ને કારણે નિષ્ફળ ગઈ છે.
૧. નેતન્યાહૂનો ફોન કોલ અને બદલાયેલું વલણ
અરાઘચીએ ઘટસ્ફોટ કર્યો હતો કે જ્યારે ઇસ્લામાબાદમાં મંત્રણા તેના નિર્ણાયક તબક્કે હતી, ત્યારે અમેરિકાના ઉપરાષ્ટ્રપતિ જેડી વાન્સને ઇઝરાયલી વડા પ્રધાન બેન્જામિન નેતન્યાહૂનો ફોન કોલ આવ્યો હતો. અરાઘચીના શબ્દોમાં, “શરૂઆતમાં ચર્ચા અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના સીધા મુદ્દાઓ પર હતી, પરંતુ એ ફોન કોલ પછી અચાનક જેડી વાન્સના તેવર બદલાઈ ગયા. વાતચીતનું કેન્દ્ર ઈરાન-અમેરિકા શાંતિને બદલે ઇઝરાયલી હિતો પર કેન્દ્રિત થઈ ગયું.” ઈરાનનો આરોપ છે કે અમેરિકાએ ઇઝરાયલના દબાણમાં આવીને એવી શરતો મૂકી જે સ્વીકારવી અશક્ય હતી.
૨. અમેરિકાની કઠોર શરતો અને ‘અંતિમ ઓફર’
મંત્રણા દરમિયાન જેડી વાન્સે ઈરાન સામે કેટલીક આકરી શરતો મૂકી હતી, જેને તેમણે ‘અંતિમ ઓફર’ ગણાવી હતી. આ શરતોમાં નીચેના મુદ્દાઓ મુખ્ય હતા:
-
યુરેનિયમ કાર્યક્રમ: ઈરાને તેના યુરેનિયમ સંવર્ધન કાર્યક્રમને સંપૂર્ણપણે તોડી પાડવો પડશે અને વધારાના યુરેનિયમની નિકાસ કરવી પડશે.
-
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ: આ વ્યૂહાત્મક માર્ગ પર અમેરિકા અને તેના સાથી દેશોના જહાજોને સંપૂર્ણ અને નિરંકુશ સ્વતંત્રતા આપવી પડશે. ઈરાને આ શરતોને પોતાની સાર્વભૌમત્વ પર હુમલો ગણાવી ફગાવી દીધી છે. ગાલિબાફે સ્પષ્ટ કર્યું કે, અમેરિકા ટેબલ પર બેસીને એ પ્રાપ્ત કરવા માંગે છે જે તે મેદાન-એ-જંગમાં મેળવી શક્યું નથી.
૩. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં તણાવ અને તેલના ભાવ
મંત્રણા નિષ્ફળ જવાની સીધી અસર વૈશ્વિક બજાર પર પડી છે. આજે ૧૩ એપ્રિલ ૨૦૨૬ ના રોજ ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ ફરી $૧૦૦ પ્રતિ બેરલને વટાવી ગયા છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં ઈરાને ડ્રોન, મિસાઈલ અને ખાણો તૈનાત કરી દીધી છે, જેના કારણે શિપિંગ લગભગ બંધ થઈ ગયું છે. ઈરાન આ માર્ગ પરથી પસાર થતા જહાજો પાસેથી ભારે ફી માંગી રહ્યું છે, જેને અમેરિકા આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમોનું ઉલ્લંઘન ગણાવી રહ્યું છે.
૪. અમેરિકાના સાથી દેશોમાં વિભાજન
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમમાં અમેરિકા માટે સૌથી મોટો ફટકો તેના પોતાના સાથી દેશોનું વલણ છે. સ્પેન અને ઈટાલી જેવા નાટો દેશોએ જાહેરાત કરી છે કે તેઓ ઈરાન સામે કોઈ પણ લશ્કરી હુમલા માટે પોતાની જમીન કે હવાઈ ક્ષેત્રનો ઉપયોગ કરવા દેશે નહીં. આનાથી સ્પષ્ટ થાય છે કે યુરોપ હવે મધ્ય પૂર્વના વધુ એક યુદ્ધમાં અમેરિકાને સાથ આપવા તૈયાર નથી. જેડી વાન્સ માટે આ રાજદ્વારી રીતે એકલતા અનુભવવાની સ્થિતિ છે.
૫. આગામી ૪૮ કલાક નિર્ણાયક
બે અઠવાડિયાનો યુદ્ધવિરામ હવે તેના છેલ્લા તબક્કામાં છે. ૧૩ એપ્રિલ ૨૦૨૬ ની સાંજ સુધીમાં જો કોઈ નવી મધ્યસ્થી શરૂ નહીં થાય, તો પશ્ચિમ એશિયામાં ફરીથી તોપના ગોળા ગુંજતા સંભળાશે. ઈરાને કહ્યું છે કે તે તેના રાષ્ટ્રીય હિતોના રક્ષણ માટે તૈયાર છે, જ્યારે અમેરિકાએ હજુ સુધી નેતન્યાહૂના ફોન કોલ વિશે કોઈ સત્તાવાર પુષ્ટિ કરી નથી.
ઇસ્લામાબાદ મંત્રણાની નિષ્ફળતાએ સાબિત કર્યું છે કે શાંતિના માર્ગમાં હજુ પણ અનેક અવરોધો છે. નેતન્યાહૂના કથિત હસ્તક્ષેપ અને અમેરિકાની કડક શરતોએ વિશ્વને ફરીથી યુદ્ધના મુખમાં ધકેલી દીધું છે. ભારત સહિતના દેશો અત્યારે ‘વેઈટ એન્ડ વોચ’ ની સ્થિતિમાં છે, કારણ કે આ તણાવની સીધી અસર પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ અને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈન પર પડશે.
