ક્રેડિટ કાર્ડ માર્કેટમાં મોટો ધડાકો! બેંકો માટે કેમ જાહેર થઈ મોટી ચેતવણી? ખરીદતા પહેલાં ખાસ વાંચો
આજના ડિજિટલ યુગમાં આપણા ખિસ્સામાં રોકડા રૂપિયા હોય કે ન હોય, પણ એક નાનકડું પ્લાસ્ટિક કાર્ડ અથવા ફોનમાં રહેલું ડિજિટલ વૉલેટ આપણું કામ સરળ કરી દે છે. ભારતમાં છેલ્લા થોડા વર્ષોમાં ક્રેડિટ કાર્ડ (Credit Card) નો ઉપયોગ અભૂતપૂર્વ રીતે વધ્યો છે. તમે પણ મોલ, હોટેલ, રેસ્ટોરન્ટ કે એરપોર્ટ પર લોકોને ધડાધડ ક્રેડિટ કાર્ડ સ્વાઇપ કરતા જોયા જ હશે. એક જમાનો હતો જ્યારે ક્રેડિટ કાર્ડ માત્ર મોટા શહેરોના અમીર લોકો અને કોર્પોરેટ કર્મચારીઓ પૂરતું સીમિત માનવામાં આવતું હતું, પરંતુ આજે ચિત્ર સંપૂર્ણપણે બદલાઈ ગયું છે. હવે નાના શહેરો, કસબાઓ અને ગામડાઓમાં પણ ક્રેડિટ કાર્ડનો વપરાશ સામાન્ય બની ગયો છે.
હાલમાં જ ટ્રાન્સયુનિયન સિબિલ (TransUnion CIBIL) નો એક ચોંકાવનારો અહેવાલ બહાર આવ્યો છે, જેનું નામ છે ‘બિયોન્ડ ધ સ્વાઇપ ૨૦૨૬’ (Beyond the Swipe 2026). આ રિપોર્ટમાં ભારતીય ગ્રાહકોની ક્રેડિટ પ્રોફાઇલ અને કાર્ડ વાપરવાની આદતોને લઈને કેટલાક એવા ખુલાસા થયા છે, જે બેન્કિંગ ક્ષેત્ર અને સામાન્ય નાગરિકો બંને માટે આંખ ઉઘાડનારા છે.
ક્રેડિટ કાર્ડ માર્કેટ પર હવે ‘ઝેડ જનરેશન’ (Gen Z) નો કબજો
આ રિપોર્ટના સૌથી મહત્વના આંકડા પર નજર કરીએ તો ખ્યાલ આવે છે કે ભારતમાં ક્રેડિટ કાર્ડ ખરીદનારાઓમાં યુવાનોની સંખ્યા સૌથી વધારે છે. માર્ચ ૨૦૨૬ સુધીના ડેટા અનુસાર, દેશમાં ક્રેડિટ કાર્ડ લેનારા નવા ગ્રાહકોમાંથી અડધા (૫૦ ટકા) ગ્રાહકો એવા છે જેમની ઉંમર ૩૦ વર્ષ કે તેથી ઓછી છે. જેને આપણે આજના સમયમાં ‘જનરેશન ઝેડ’ (Gen Z) તરીકે ઓળખીએ છીએ.
વર્ષ ૨૦૨૨ માં આ આંકડો માત્ર ૪૩ ટકા હતો, જે ૨૦૨૬ માં વધીને ૫૦ ટકા પર પહોંચી ગયો છે. આ આંકડા સ્પષ્ટ સંકેત આપે છે કે આજની યુવા પેઢી પોતાની લાઈફસ્ટાઈલ, શોપિંગ, ટ્રાવેલિંગ અને અન્ય નાણાકીય જરૂરિયાતોને પૂરી કરવા માટે ક્રેડિટ કાર્ડ પર ખૂબ જ ઝડપથી નિર્ભર થઈ રહી છે. તેમના માટે ક્રેડિટ કાર્ડ એ માત્ર ઉધાર લેવાનું સાધન નથી, પરંતુ સ્ટેટસ સિમ્બોલ અને સુવિધા બની ગયું છે.
યુવાનો હવે આર્થિક બાબતોમાં વધુ સ્માર્ટ બન્યા
રિપોર્ટમાં એક બીજી પણ ખૂબ જ રસપ્રદ અને આશ્ચર્યજનક બાબત સામે આવી છે. ઘણા લોકોને એવું લાગે છે કે આજના યુવાનો દેખાડો કરવા માટે વગર વિચારે પહેલીવાર ક્રેડિટ કાર્ડ લઈ લે છે, પરંતુ વાસ્તવિકતા અલગ છે. કાર્ડ લેનારા આ ૩૦ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના યુવાનોમાંથી ૩૧ ટકા યુવાનો એવા છે જેમની પાસે પહેલેથી જ બે કે તેથી વધુ લોન અથવા ક્રેડિટ એકાઉન્ટ્સ સક્રિય (ચાલુ) છે.
વર્ષ ૨૦૧૮ માં આવા યુવાનોની સંખ્યા માત્ર ૩૦ ટકા હતી. આનો અર્થ એ થાય કે આજનો યુવા લોન અને ક્રેડિટના ગણિતને સારી રીતે સમજે છે. તેઓ પોતાની જરૂરિયાત, રીપેમેન્ટ ક્ષમતા અને ઓફર્સ (જેમ કે કેશબેક કે રિવોર્ડ પોઈન્ટ્સ) નો બારીકાઈથી અભ્યાસ કરીને જ પોતાના માટે યોગ્ય ક્રેડિટ કાર્ડની પસંદગી કરી રહ્યા છે.
મોટા શહેરોનો ઈજારો ખતમ: નાના શહેરો અને ગામડાઓમાં ભારે ડિમાન્ડ
‘બિયોન્ડ ધ સ્વાઇપ ૨૦૨૬’ રિપોર્ટની બીજી એક મોટી ખાસિયત એ છે કે તે ક્રેડિટ કાર્ડના ભૌગોલિક વિસ્તરણને દર્શાવે છે. હવે ક્રેડિટ કાર્ડ માત્ર મુંબઈ, દિલ્હી, બેંગલુરુ કે અમદાવાદ જેવા મેટ્રો શહેરો પૂરતું સીમિત નથી રહ્યું. પહેલીવાર ક્રેડિટ કાર્ડ મેળવનારા લોકોમાંથી આશરે ૪૬ ટકા ગ્રાહકો અર્ધ-શહેરી (Semi-urban) અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાંથી આવી રહ્યા છે.
વર્ષ ૨૦૨૨ માં આ આંકડો ૪૨ ટકા હતો, જે હવે વધીને ૪૬ ટકા થયો છે. આ પરિવર્તન દર્શાવે છે કે ભારતના ગામડાઓ અને નાના નગરોમાં ઇન્ટરનેટ અને ડિજિટલ બેન્કિંગ પહોંચવાના કારણે ત્યાંના લોકો પણ હવે ક્રેડિટ અને ડિજિટલ પેમેન્ટની શક્તિને ઓળખતા થયા છે. નાના વિસ્તારોમાં ઈ-કોમર્સ વેબસાઈટ્સ પરથી શોપિંગ કરવાનો ક્રેઝ વધવો પણ આ તેજી પાછળનું એક મુખ્ય કારણ છે.
બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓ માટે મોટી ચેતવણી
એક તરફ જ્યાં ક્રેડિટ કાર્ડનો વધતો વ્યાપ બેંકો અને નોન-બેન્કિંગ ફાઇનાન્સ કંપનીઓ (NBFCs) માટે કમાણીની અને બિઝનેસ વધારવાની બહુ મોટી તક લઈને આવ્યો છે, તો બીજી તરફ આ ચમક-ધમક પાછળ એક મોટી આર્થિક ચિંતા પણ છુપાયેલી છે. સિબિલના રિપોર્ટમાં બેંકોને ખૂબ જ ગંભીર ચેતવણી આપવામાં આવી છે.
રિપોર્ટમાં સ્પષ્ટપણે કહેવામાં આવ્યું છે કે બજારની આ ઝડપી વૃદ્ધિ (Growth) ઉત્સાહજનક ચોક્કસ છે, પરંતુ તેને ખૂબ જ સંભાળીને અને જવાબદારીપૂર્વક આગળ વધારવી પડશે. બેંકોએ અડેધડ ક્રેડિટ કાર્ડ વહેંચવાને બદલે ગ્રાહકની વાસ્તવિક નાણાકીય સ્થિતિ તપાસવી જોઈએ. કાર્ડ આપતી વખતે ગ્રાહકની કમાણી કરવાની ક્ષમતા (Affordability), તેનો જૂનો રીપેમેન્ટ ટ્રેક રેકોર્ડ અને તેના પર પહેલેથી કેટલું દેવું છે, આ તમામ બાબતોનું કડક મૂલ્યાંકન કરવું અનિવાર્ય છે. જો બેંકો આ બાબતમાં બેદરકારી દાખવશે, તો ભવિષ્યમાં બેડ લોન (NPA) નું જોખમ વધી શકે છે.
