અમેરિકાનું ‘ટેરિફ હથિયાર’: રશિયન તેલ ખરીદતા દેશો માટે વધશે મુશ્કેલીઓ? ભારત પર શું થશે અસર?
વૈશ્વિક રાજકારણ અને અર્થતંત્રના મંચ પર અત્યારે એક નવો વળાંક આવ્યો છે. રશિયા અને યુક્રેન વચ્ચેના સંઘર્ષને વર્ષો વીતી ગયા હોવા છતાં, તેની આર્થિક અસરો આજે પણ દુનિયાના ખૂણે-ખૂણે અનુભવાય છે. તાજેતરમાં, અમેરિકી સંસદ (સીનેટ) માં રજૂ કરવામાં આવેલો એક નવો બિલ વિશ્વના અર્થતંત્રમાં હલચલ મચાવી શકે છે. આ બિલમાં રશિયા પાસેથી તેલ અને ગેસ ખરીદનારા દેશો પર ૧૦૦% સુધીનો ટેરિફ લગાવવાનો પ્રસ્તાવ છે. જેમાં ભારત, ચીન, સ્લોવાકિયા, હંગેરી અને અઝરબૈજાન જેવા દેશો સીધા નિશાના પર છે.
આ બિલ શું છે અને તેની પાછળનો ઉદ્દેશ્ય શું છે?
અમેરિકાની બંને મુખ્ય પાર્ટીઓ—રિપબ્લિકન અને ડેમોક્રેટ—દ્વારા સમર્થિત આ બિલનો મુખ્ય હેતુ રશિયાની કમર તોડવાનો છે. અમેરિકાનું માનવું છે કે રશિયા પોતાની યુદ્ધની ક્ષમતા તેલ અને ગેસના વેચાણમાંથી થતી કમાણી દ્વારા જ ટકાવી રાખે છે. જો આ કમાણી પર કાપ મૂકવામાં આવે, તો ક્રેમલિનની યુદ્ધ લડવાની તાકાત નબળી પડી શકે છે.
શરૂઆતમાં આ પ્રસ્તાવમાં ૫૦૦% ટેરિફની વાત હતી, જે અત્યંત આક્રમક હતી. હવે તેને ઘટાડીને ૧૦૦% કરવામાં આવી છે, તેમ છતાં આ આંકડો કોઈપણ દેશના વેપાર સંતુલન માટે ખૂબ મોટો ફટકો સાબિત થઈ શકે છે. જો આ બિલ કાયદો બને, તો અમેરિકા પહેલીવાર એવા દેશો પર ટેરિફ લગાવશે જેમનો ગુનો માત્ર રશિયા સાથે વેપાર કરવાનો છે.
ભારત માટે આ પરિસ્થિતિ કેટલી ગંભીર છે?
ભારત માટે આ એક અત્યંત સંવેદનશીલ વિષય છે. રશિયા-યુક્રેન સંઘર્ષ શરૂ થયા પછી, જ્યારે વિશ્વમાં ઉર્જાના ભાવ આસમાને હતા, ત્યારે ભારતે પોતાની ઉર્જા સુરક્ષાને પ્રાથમિકતા આપીને રશિયા પાસેથી સસ્તા ભાવે ક્રૂડ ઓઈલ ખરીદવાનું શરૂ કર્યું હતું. આ નિર્ણયે માત્ર ભારતીય ગ્રાહકોને પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવવધારાથી બચાવ્યા નથી, પરંતુ દેશના વિદેશી હૂંડિયામણની પણ બચત કરી છે.
હવે જો અમેરિકા આ ૧૦૦% ટેરિફનો નિયમ લાગુ કરે, તો ભારત સામે બે પડકારો હશે:
૧. આર્થિક ફટકો: અમેરિકામાં નિકાસ થતી ભારતીય વસ્તુઓ પર ટેરિફ વધવાથી ભારતીય નિકાસકારોની સ્પર્ધાત્મક ક્ષમતા ઘટશે.
૨. મુત્સદ્દીગીરી (Diplomacy): ભારત અને અમેરિકા વ્યૂહાત્મક ભાગીદારો છે. અમેરિકા સાથેના સંબંધો સાચવવા અને રશિયા સાથેની જૂની મિત્રતા તેમજ ઉર્જા સુરક્ષા વચ્ચે સંતુલન રાખવું એ ભારત માટે ‘વોક ઓન એગશેલ્સ’ (એટલે કે અત્યંત સાવચેતીભર્યું) કામ છે.
રશિયા સામેના પ્રતિબંધોનું વિસ્તૃત સ્વરૂપ
આ બિલ માત્ર તેલ સુધી મર્યાદિત નથી. તેમાં રશિયાના સેન્ટ્રલ બેંક, શૈડો ટેન્કર બેડા (જેના દ્વારા રશિયા પ્રતિબંધો છતાં તેલ વેચે છે) અને વિવિધ સરકારી ઉર્જા પ્રોજેક્ટ્સ પર પણ કડક પ્રતિબંધો મૂકવાની દરખાસ્ત છે. અમેરિકાનું લક્ષ્ય રશિયાને વૈશ્વિક આર્થિક પ્રવાહથી સંપૂર્ણપણે અલગ કરી દેવાનું છે. પરંતુ, ઈતિહાસ સાક્ષી છે કે આવા પ્રતિબંધો હંમેશા ધાર્યા પરિણામો આપતા નથી; ક્યારેક તે વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં મોંઘવારીમાં વધારો કરે છે.
શું વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર તેની નકારાત્મક અસર પડશે?
જો વિશ્વના સૌથી મોટા તેલ ખરીદનારા દેશો—ભારત અને ચીન—પર ટેરિફ લાદવામાં આવે, તો વૈશ્વિક તેલ બજારમાં અસ્થિરતા સર્જાશે. રશિયા પાસેથી સસ્તું તેલ ખરીદવું એ ભારત માટે મજબૂરી પણ હતી અને જરૂરિયાત પણ. જો આ સસ્તું તેલ બંધ થાય, તો ભારતને મધ્ય-પૂર્વના દેશો પર નિર્ભર રહેવું પડશે, જ્યાં ભાવ વધુ હોઈ શકે છે. આ સીધી અસર સામાન્ય ભારતીય નાગરિકના ખિસ્સા પર પડશે.
વધુમાં, ચીન અને ભારત જેવા દેશો જે વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈનનો મહત્વનો હિસ્સો છે, ત્યાં જો વેપારના નિયમો બદલાય તો વૈશ્વિક મોંઘવારીમાં ફરી ઉછાળો આવી શકે છે.
ભારત સરકારનો પક્ષ અને વ્યૂહરચના
ભારત સરકારનું વલણ હંમેશા સ્પષ્ટ રહ્યું છે: “અમે અમારી ઉર્જા સુરક્ષાને પ્રથમ પ્રાધાન્ય આપીશું.” ભારતના વિદેશ મંત્રીએ પણ અનેકવાર આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર કહ્યું છે કે યુરોપિયન દેશો પોતાની જરૂરિયાતો માટે રશિયન ગેસ ખરીદી શકે છે, તો ભારત પોતાની જરૂરિયાત માટે કેમ નહીં?
અમેરિકા સાથેની વાતચીતમાં ભારત પોતાની આ ભૂમિકાને મજબૂતીથી રજૂ કરી શકે છે. ભારત એ વાત પર ભાર મૂકી શકે છે કે તેલના વેપારનો ઉપયોગ રાજકીય દબાણ તરીકે ન કરવો જોઈએ. ઉપરાંત, ભારત રિન્યુએબલ એનર્જી (સૌર અને પવન ઉર્જા) તરફ પણ ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે, જેથી લાંબા ગાળે રશિયા કે અન્ય દેશો પર નિર્ભરતા ઘટે.
આ બિલ ભલે અમેરિકાની આંતરિક રાજનીતિનો હિસ્સો લાગતું હોય, પરંતુ તેની અસર દૂરગામી છે. શું અમેરિકા વાસ્તવમાં આટલા મોટા દેશો પર ટેરિફ લગાવવાનું સાહસ કરશે? કે પછી આ માત્ર રશિયાને દબાણમાં લાવવા માટેનું એક ‘ડિપ્લોમેટિક ટૂલ’ છે?
આ પ્રશ્નોના જવાબ સમય જ આપશે. પરંતુ એટલું ચોક્કસ છે કે ભારત હવે વૈશ્વિક સ્તરે એટલું મજબૂત છે કે તે પોતાની આર્થિક નીતિઓ પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતમાં લેવા માટે સમર્થ છે. ભારત માટે અત્યારે જરૂરી છે કે તે તેના આર્થિક અને મુત્સદ્દીગીરીના સંબંધોને ખૂબ જ ચતુરાઈથી સંભાળે. આવનારા સમયમાં જો આ બિલ કાયદો બને, તો વૈશ્વિક વેપારના સમીકરણો હંમેશ માટે બદલાઈ જશે.
