ઈરાન સાથેનો છ મહિનાનો સંઘર્ષ ‘યુદ્ધ’ નથી: જેડી વેન્સના નિવેદનથી વધ્યો સવાલોનો સિલસિલો
ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે છેલ્લા છ મહિનાથી ચાલી રહેલો સૈન્ય સંઘર્ષ હવે માત્ર બે દેશો વચ્ચેનો મુદ્દો રહ્યો નથી. તેની અસર મધ્ય પૂર્વની રાજનીતિ, વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર અને આંતરરાષ્ટ્રીય સુરક્ષા પર પણ જોવા મળી રહી છે. એક તરફ અમેરિકન સરકાર ઈરાન પર દબાણ વધારી રહી છે, તો બીજી તરફ તેહરાન પણ અમેરિકન સૈન્ય હાજરી અને હોર્મુઝ જળમાર્ગમાં તેની નીતિઓ સામે આક્રમક વલણ અપનાવી રહ્યું છે.
આ દરમિયાન અમેરિકાના ઉપપ્રમુખ જેડી વેન્સના એક નિવેદને ખાસ ચર્ચા જગાવી છે. તેમણે ઈરાન સાથે ચાલી રહેલા છ મહિનાના સૈન્ય સંઘર્ષને સીધું ‘યુદ્ધ’ કહેવાનો ઇનકાર કર્યો છે. વેન્સનું કહેવું છે કે અમેરિકાનું મુખ્ય લક્ષ્ય ઈરાનના હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં જહાજો સામેના હુમલાઓને રોકવાનું છે. જોકે, આ સંઘર્ષ ક્યારે સમાપ્ત થશે તે અંગે તેમણે કોઈ ચોક્કસ સમયમર્યાદા આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો.
વેન્સે કહ્યું—આને યુદ્ધ કહેવું યોગ્ય નથી
વ્હાઇટ હાઉસમાં પત્રકારો સાથેની વાતચીત દરમિયાન જેડી વેન્સને જ્યારે ઈરાન સાથે ચાલી રહેલા લાંબા સંઘર્ષ અંગે પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે તેમણે તેને યુદ્ધ તરીકે વર્ણવવાનું ટાળ્યું. તેમના અનુસાર, અમેરિકાની કાર્યવાહીનો મુખ્ય હેતુ ઈરાન તરફથી જહાજો પર થઈ રહેલા હુમલાઓને અટકાવવાનો છે.
વેન્સે એવો પણ સંકેત આપ્યો કે જ્યાં સુધી ઈરાન હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં જહાજોને નિશાન બનાવવાનું બંધ નહીં કરે ત્યાં સુધી અમેરિકાની તરફથી વાતચીત માટેની પરિસ્થિતિ ઊભી થશે નહીં. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે સંઘર્ષ ક્યારે પૂર્ણ થશે તેનો જવાબ માત્ર વોશિંગ્ટન પાસે નથી, પરંતુ તે ઈરાનના આગામી પગલાં પર પણ નિર્ભર છે.
આ નિવેદનનું મહત્વ એટલા માટે પણ વધી જાય છે કે સંઘર્ષની શરૂઆતમાં અમેરિકન સરકાર તરફથી એવી ધારણા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી કે સૈન્ય કાર્યવાહી લાંબા સમય સુધી ચાલશે નહીં. પરંતુ છ મહિના બાદ પણ પરિસ્થિતિ સંપૂર્ણપણે સામાન્ય બની નથી.
અમેરિકન મિડટર્મ ચૂંટણી પહેલાં સંઘર્ષ પૂર્ણ થશે?
વેન્સને અમેરિકામાં યોજાનારી 3 નવેમ્બરની મિડટર્મ ચૂંટણી પહેલાં ઈરાન સાથેનો સંઘર્ષ સમાપ્ત થઈ જશે કે નહીં તે અંગે પણ ચોક્કસ જવાબ આપ્યો નહોતો.
આ મુદ્દો અમેરિકન રાજકારણ માટે પણ મહત્વનો બની શકે છે. લાંબો ચાલતો વિદેશી સૈન્ય સંઘર્ષ અમેરિકન મતદારોમાં ચર્ચાનો વિષય બની શકે છે. ખાસ કરીને જો તેની સીધી અસર પેટ્રોલ, ડીઝલ અને અન્ય ઊર્જા ઉત્પાદનોના ભાવ પર પડે તો અમેરિકાની અંદર રાજકીય દબાણ વધી શકે છે.
હાલમાં વોશિંગ્ટનનું ધ્યાન ઈરાન પર દબાણ જાળવી રાખવા અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં સમુદ્રી પરિવહન સુરક્ષિત રાખવા પર હોવાનું જણાય છે. બીજી તરફ ઈરાન પણ પોતાના હિતોની રક્ષા માટે સૈન્ય વિકલ્પોનો ઉપયોગ કરી રહ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં બંને દેશો વચ્ચે સીધી વાતચીત ક્યારે શરૂ થશે તે કહેવું મુશ્કેલ બની ગયું છે.
ઈરાનમાં લગ્ન સમારંભ દરમિયાન વિસ્ફોટથી ચકચાર
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે તણાવ ચાલી રહ્યો છે ત્યારે ઈરાનમાં એક લગ્ન સમારંભ દરમિયાન થયેલા ભયાનક વિસ્ફોટે સમગ્ર મામલાને વધુ ગંભીર બનાવી દીધો છે.
1 સપ્ટેમ્બરે ઈરાનના દક્ષિણ વિસ્તારમાં આવેલા કુહેસ્ટક ગામમાં એક ઘરમાં લગ્ન સમારંભ ચાલી રહ્યો હતો. પરિવાર અને સંબંધીઓ ખુશીના પ્રસંગમાં એકત્ર થયા હતા ત્યારે અચાનક જોરદાર વિસ્ફોટ થયો. ઘટનામાં શરૂઆતમાં ચાર લોકોનાં મોત થયાં હતાં. ત્યારબાદ હોસ્પિટલમાં સારવાર લઈ રહેલી 22 વર્ષની એક મહિલાનું પણ મોત થયું અને મૃત્યુઆંક પાંચ પર પહોંચ્યો.
ઈરાની અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ આ ઘટનામાં આશરે 70 લોકો ઘાયલ થયા છે. આ ઘટના હોર્મુઝ સ્ટ્રેટની નજીક આવેલા સિરિક કાઉન્ટીમાં બની હોવાથી તેના પર આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ ધ્યાન ગયું છે.
શું અમેરિકન હથિયાર હુમલાનું કારણ બન્યું?
આ ઘટનાનો સૌથી ગંભીર પ્રશ્ન એ છે કે લગ્ન સમારંભ ચાલી રહેલી ઇમારતને નુકસાન પહોંચાડનાર હથિયાર ક્યાંથી આવ્યું?
રોઇટર્સ દ્વારા ઘટનાના વીડિયો અને તસવીરોનું સૈન્ય હથિયારોના નિષ્ણાતો પાસેથી વિશ્લેષણ કરાવવામાં આવ્યું હતું. નિષ્ણાતોના અભિપ્રાય મુજબ ઇમારતને થયેલું નુકસાન કોઈ હથિયાર સીધું ત્યાં પડ્યું હોય તેવું લાગે છે.
ચાર નિષ્ણાતોમાંથી ત્રણએ સંભાવના વ્યક્ત કરી કે ઉપયોગમાં આવેલું હથિયાર અમેરિકન હોઈ શકે છે. જોકે, આ વિશ્લેષણ પોતે અંતિમ પુરાવો નથી. અન્ય સંભાવનાઓમાં ઈરાનની એર ડિફેન્સ સિસ્ટમમાંથી છોડાયેલું હથિયાર રસ્તો બદલીને ત્યાં પડ્યું હોવું અથવા કોઈ ઇન્ટરસેપ્ટર નિયંત્રણ ગુમાવીને નિશાનથી દૂર પડ્યું હોવાનો સમાવેશ થાય છે.
આ કારણે આ ઘટનાની સત્તાવાર તપાસનું મહત્વ વધી જાય છે.
અમેરિકા તપાસ કરી રહ્યું છે
અમેરિકન અધિકારીઓએ ઈરાનમાં થયેલી આ ઘટનાની જાણકારી હોવાની પુષ્ટિ કરી છે. અમેરિકાની સત્તાવાર સ્થિતિ એવી છે કે તેની સેના સામાન્ય નાગરિકોને ક્યારેય ઇરાદાપૂર્વક નિશાન બનાવતી નથી.
જેડી વેન્સે પણ જણાવ્યું કે આ ઘટનામાં ખરેખર શું બન્યું તેની તપાસ કરવામાં આવી રહી છે. જો તપાસમાં અમેરિકન સૈન્ય તરફથી કોઈ ભૂલ સામે આવશે તો તેમાંથી શીખીને ભવિષ્યમાં આવી ઘટના ફરી ન બને તે માટે જરૂરી ફેરફાર કરવાની વાત તેમણે કરી છે.
આ નિવેદન મહત્વનું છે, કારણ કે નાગરિકોના મૃત્યુ સાથે જોડાયેલી કોઈપણ સૈન્ય ઘટના આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ગંભીર રાજકીય અને માનવતાવાદી પ્રશ્ન ઊભો કરે છે.
અગાઉની ઘટના પણ બની હતી વિવાદનું કારણ
ઈરાનમાં આ પહેલી એવી ઘટના નથી જેમાં અમેરિકન સૈન્ય કાર્યવાહી અંગે સવાલો ઊભા થયા હોય.
આના આશરે છ મહિના પહેલાં ઈરાનના જણાવ્યા અનુસાર એક પ્રાથમિક શાળા મિસાઇલ હુમલામાં નષ્ટ થઈ હતી. ઈરાની દાવા પ્રમાણે આ ઘટનામાં 175થી વધુ બાળકો અને શિક્ષકોનાં મોત થયા હતા.
આ મામલે રોઇટર્સે અગાઉના અહેવાલમાં જણાવ્યું હતું કે અમેરિકન સૈન્યની પ્રાથમિક આંતરિક તપાસમાં અમેરિકન દળોની સંભવિત જવાબદારી તરફ સંકેત મળ્યો હતો. જોકે, પેન્ટાગોને તે તપાસનો સંપૂર્ણ અહેવાલ જાહેર કર્યો નથી.
આ કારણસર ઈરાનમાં તાજેતરની લગ્ન સમારંભની ઘટના સામે આવ્યા બાદ જૂની ઘટના ફરી ચર્ચામાં આવી છે. નાગરિક વિસ્તારોમાં સૈન્ય કાર્યવાહી દરમિયાન થતી ભૂલો અને તેની જવાબદારી અંગે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સતત પ્રશ્નો ઉઠતા રહ્યા છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ કેમ છે એટલું મહત્વનું?
આ સમગ્ર સંઘર્ષમાં હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ સૌથી મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓમાંથી એક છે. પર્શિયન ગલ્ફ અને ઓમાનની ખાડી વચ્ચે આવેલો આ સમુદ્રી માર્ગ વિશ્વના ઊર્જા વેપાર માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
વિશ્વના મોટા પ્રમાણમાં ક્રૂડ ઓઇલ અને અન્ય ઊર્જા ઉત્પાદનોનું પરિવહન આ માર્ગ પરથી થાય છે. તેથી અહીં જો સૈન્ય તણાવ વધે, જહાજોની અવરજવર અટકે અથવા વેપારી જહાજો પર હુમલાનો ખતરો વધે તો તેની અસર માત્ર અમેરિકા અને ઈરાન સુધી મર્યાદિત રહેતી નથી.
એશિયા, યુરોપ અને અન્ય વિસ્તારોમાં પણ ઊર્જાના ભાવ પર તેની સીધી કે આડકતરી અસર પડી શકે છે.
અમેરિકન હુમલા બાદ તેલના ભાવમાં ઉછાળો
મંગળવારે અમેરિકાએ ઈરાનના દરિયાકાંઠા નજીકના કેટલાક સૈન્ય ઠેકાણાઓને નિશાન બનાવ્યાં હતાં. અમેરિકાએ આ કાર્યવાહીનું કારણ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં ઈરાન દ્વારા જહાજો સામે કરવામાં આવી રહેલા હુમલાઓને ગણાવ્યું હતું.
આ સૈન્ય કાર્યવાહીની અસર વૈશ્વિક ક્રૂડ ઓઇલ બજારમાં તરત જ જોવા મળી. રોકાણકારોમાં હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં પુરવઠો ખોરવાઈ શકે તેવી ચિંતા વધતા ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં વધારો થયો. ગુરુવારે બ્રેન્ટ ક્રૂડનો ભાવ પ્રતિ બેરલ 96 ડોલરથી ઉપર પહોંચી ગયો હતો.
જો તણાવ લાંબો ચાલે અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં જહાજોની અવરજવર પર ગંભીર અસર પડે તો ઊર્જાના ભાવમાં વધુ અસ્થિરતા આવી શકે છે. તેનો અર્થ એ પણ થઈ શકે કે વિવિધ દેશોમાં ઈંધણના ભાવ વધે અને મોંઘવારી પર વધારાનું દબાણ આવે.
ઈરાનનો પણ વળતો પ્રહાર
અમેરિકન હુમલાનો જવાબ ઈરાને પણ સૈન્ય કાર્યવાહીથી આપ્યો. ઈરાને અમેરિકન હુમલામાં 18 લોકોનાં મોત થયાનો દાવો કર્યો હતો. ત્યારબાદ ઈરાન તરફથી ઈરાક, જોર્ડન, કતાર, કુવૈત અને બહેરીનમાં આવેલા અમેરિકન ઠેકાણાઓને નિશાન બનાવવામાં આવ્યા હોવાના અહેવાલો આવ્યા.
કુવૈતે પોતાની એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ દ્વારા અનેક મિસાઇલ અને ડ્રોનને અટકાવ્યાનું જણાવ્યું હતું.
જોકે, ગુરુવારે બંને પક્ષો તરફથી અગાઉની સરખામણીમાં કોઈ મોટો હુમલો જોવા મળ્યો નહોતો. જેના કારણે થોડા સમય માટે તણાવમાં ઘટાડો થયો હોવાના સંકેતો મળ્યા હતા.
પરંતુ આ શાંતિને કાયમી માનવી વહેલી વાત હશે. બંને દેશો વચ્ચેના મૂળભૂત મતભેદ હજુ યથાવત છે અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટની સ્થિતિ કોઈપણ સમયે ફરી તણાવપૂર્ણ બની શકે છે.
