અફઘાનિસ્તાને ચીન સુધી બનાવી 121 કિમી લાંબી સડક, ભારત માટે કેમ વધી શકે છે વ્યૂહાત્મક ચિંતા?
અફઘાનિસ્તાનના દૂરના ઉત્તર-પૂર્વ વિસ્તારમાં બનેલી આશરે 121 કિલોમીટર લાંબી સડક હાલમાં માત્ર એક સામાન્ય ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ તરીકે જોવામાં આવી રહી નથી. આ રસ્તો અફઘાનિસ્તાનના વાખાન કોરિડોરને ચીનના શિનજિયાંગ વિસ્તાર સાથે જોડે છે અને તેની સાથે આ સમગ્ર પર્વતીય વિસ્તારનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ પણ વધી ગયું છે. અફઘાનિસ્તાન માટે આ માર્ગ વેપાર અને કુદરતી સંસાધનોને નવા બજારો સુધી પહોંચાડવાનો રસ્તો બની શકે છે, જ્યારે ચીન માટે તે મધ્ય એશિયા અને અફઘાનિસ્તાન સુધી પોતાની કનેક્ટિવિટી મજબૂત કરવાની વધુ એક તક છે.
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ ભારત માટે પણ મહત્વનો છે. કારણ કે વાખાન કોરિડોર જે વિસ્તારમાં આવેલો છે તે ભૌગોલિક રીતે ભારતના લદ્દાખ અને પાકિસ્તાનના કબજા હેઠળના ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાનની નજીક છે. તેથી આ વિસ્તારમાં ચીનની વધતી માળખાકીય અને આર્થિક હાજરીને ભારતે વ્યૂહાત્મક દૃષ્ટિકોણથી જોવી પડશે.
121 કિલોમીટરની સડકનું મહત્વ શું છે?
અફઘાનિસ્તાનના બદખ્શાં પ્રાંતમાં આવેલો વાખાન કોરિડોર એક અત્યંત સંકુચિત અને પર્વતીય પટ્ટો છે. અહીંનો ભૂપ્રદેશ અત્યંત મુશ્કેલ છે અને વર્ષના મોટા ભાગના સમયમાં હવામાન પણ પડકારજનક રહે છે. આવી સ્થિતિમાં આ વિસ્તારમાં રસ્તો બનાવવો પોતાનામાં જ એક મોટું ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર કાર્ય છે.
આ માર્ગ ચીનના શિનજિયાંગ વિસ્તાર તરફ પહોંચવાનો વિકલ્પ ઊભો કરે છે. અહેવાલો અનુસાર આશરે 121 કિલોમીટર લાંબી આ સડક પર લગભગ 55 લાખ ડોલર જેટલો ખર્ચ થયો છે. રસ્તો અફઘાનિસ્તાનને ચીન સાથે વધુ સીધી જમીની કનેક્ટિવિટી આપવાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પગલું માનવામાં આવે છે.
હાલમાં આ માર્ગ પરથી મોટા પાયે વેપાર શરૂ થઈ ગયો છે એવું માનવું વહેલું છે. પરંતુ જો ભવિષ્યમાં બોર્ડર કનેક્ટિવિટી, કસ્ટમ્સ અને અન્ય જરૂરી સુવિધાઓ વિકસાવવામાં આવે તો આ રસ્તો અફઘાનિસ્તાનના વેપાર માટે નવો માર્ગ બની શકે છે.
વાખાન કોરિડોર ક્યાં આવેલો છે?
વાખાન કોરિડોર અફઘાનિસ્તાનના બદખ્શાં પ્રાંતનો અત્યંત પૂર્વીય વિસ્તાર છે. તેની ભૌગોલિક સ્થિતિ તેને સામાન્ય વિસ્તાર કરતાં ઘણું વધારે મહત્વપૂર્ણ બનાવે છે.
આ સંકુચિત પટ્ટાની ઉત્તરે તાજિકિસ્તાન આવેલું છે, પૂર્વ તરફ ચીનનો શિનજિયાંગ વિસ્તાર છે, જ્યારે દક્ષિણ તરફ પાકિસ્તાનના કબજા હેઠળનો કાશ્મીર વિસ્તાર આવેલો છે. બીજી તરફ પશ્ચિમમાં આ વિસ્તાર અફઘાનિસ્તાનના બાકીના ભાગ સાથે જોડાય છે.
નકશા પર જોવામાં આવે તો વાખાન કોરિડોર એક સાંકડી પટ્ટી જેવો દેખાય છે, પરંતુ તેની આસપાસ આવેલા દેશો અને પ્રદેશોના કારણે તેનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ ઘણું મોટું છે.
આ જ કારણ છે કે અહીં બનતી કોઈ પણ નવી સડક, સરહદી સુવિધા અથવા કનેક્ટિવિટી પ્રોજેક્ટને માત્ર સ્થાનિક વિકાસના દૃષ્ટિકોણથી જોવો મુશ્કેલ છે.
અફઘાનિસ્તાનને શું ફાયદો થઈ શકે?
અફઘાનિસ્તાન લાંબા સમયથી આર્થિક મુશ્કેલીઓ, આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધો અને મર્યાદિત વેપાર માર્ગોની સમસ્યાનો સામનો કરી રહ્યું છે. દેશમાં કુદરતી સંસાધનોની મોટી સંભાવના હોવા છતાં તેને મોટા પાયે આર્થિક પ્રવૃત્તિમાં ફેરવવામાં અનેક મુશ્કેલીઓ આવી છે.
વાખાન કોરિડોર મારફતે ચીન સાથે વધતી કનેક્ટિવિટી અફઘાનિસ્તાન માટે આ સ્થિતિ બદલવાનો એક પ્રયાસ બની શકે છે.
દેશમાં સોનું, તાંબું, લિથિયમ અને અન્ય ખનિજ સંસાધનો હોવાની વાત લાંબા સમયથી કરવામાં આવે છે. જો અફઘાનિસ્તાનને આ સંસાધનોનું વ્યાવસાયિક ઉત્પાદન અને નિકાસ કરવામાં સફળતા મળે તો ચીન સુધી પહોંચતો જમીની માર્ગ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
આ ઉપરાંત આ માર્ગ અફઘાનિસ્તાનને એક જ વેપાર માર્ગ અથવા થોડા પડોશી દેશો પરની નિર્ભરતા ઘટાડવામાં પણ મદદ કરી શકે છે.
ચીન માટે આ રસ્તો શા માટે મહત્વનો છે?
ચીનની દૃષ્ટિએ વાખાન કોરિડોરમાં કનેક્ટિવિટી વધારવાના અનેક અર્થ છે.
સૌથી પહેલા, ચીનને અફઘાનિસ્તાનના કુદરતી સંસાધનો સુધી વધુ સરળ પહોંચ મળી શકે છે. અફઘાનિસ્તાનમાં ખનિજ સંપત્તિનો ઉપયોગ કરવા માટે ચીની કંપનીઓ પહેલેથી જ રસ દર્શાવી ચૂકી છે. આવા પ્રોજેક્ટ માટે પરિવહન વ્યવસ્થા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બને છે.
બીજું, ચીન પોતાના શિનજિયાંગ વિસ્તારને મધ્ય એશિયા અને તેની આસપાસના વિસ્તારો સાથે જોડવાની દિશામાં સતત ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકસાવી રહ્યું છે. વાખાન તરફનું જોડાણ આ વિશાળ કનેક્ટિવિટી નેટવર્કમાં ભવિષ્યમાં એક વધુ કડી બની શકે છે.
ત્રીજું મહત્વ સુરક્ષાનું છે. શિનજિયાંગ ચીન માટે અત્યંત સંવેદનશીલ વિસ્તાર છે. તેની નજીકના સરહદી વિસ્તારોમાં રસ્તાઓ અને અન્ય માળખાકીય સુવિધાઓ વિકસાવવાથી ચીનને સરહદી વિસ્તારમાં અવરજવર અને દેખરેખની ક્ષમતા વધારવામાં મદદ મળી શકે છે.
શું આ ચીનના બેલ્ટ એન્ડ રોડ પ્રોજેક્ટ સાથે જોડાઈ શકે?
ચીન છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી એશિયા, યુરોપ અને આફ્રિકાના વિવિધ દેશોને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર દ્વારા જોડવાના પ્રયાસો કરી રહ્યું છે. બેલ્ટ એન્ડ રોડ ઇનિશિયેટિવ તેની સૌથી જાણીતી વૈશ્વિક કનેક્ટિવિટી પહેલ છે.
વાખાન વિસ્તારમાં બનેલી સડકને તરત જ ચીનના કોઈ મોટા આંતરરાષ્ટ્રીય કોરિડોરનો સત્તાવાર ભાગ ગણવો યોગ્ય નહીં હોય. તેમ છતાં, અફઘાનિસ્તાન અને ચીન વચ્ચે જમીની સંપર્ક વધે તો ભવિષ્યમાં આ વિસ્તારને મોટા પ્રાદેશિક ટ્રાન્સપોર્ટ નેટવર્ક સાથે જોડવાની સંભાવના ઊભી થઈ શકે છે.
જો આવું થાય તો ચીન માટે અફઘાનિસ્તાન સુધી પહોંચવા માટે પાકિસ્તાન અથવા અન્ય માર્ગો ઉપરાંત એક વૈકલ્પિક દિશા પણ વિકસિત થઈ શકે છે.
ભારત માટે સૌથી મોટો પ્રશ્ન શું છે?
ભારત માટે ચિંતા માત્ર 121 કિલોમીટર લાંબી સડકને લઈને નથી. મુખ્ય મુદ્દો છે ચીનની આ વિસ્તારમાં વધતી હાજરી.
વાખાન કોરિડોર ભારતના લદ્દાખ અને પાકિસ્તાનના કબજા હેઠળના ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાનની નજીક છે. ભારત અને ચીન વચ્ચે લદ્દાખ વિસ્તારમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સરહદી તણાવ જોવા મળ્યો છે. આવી સ્થિતિમાં ભારતની ઉત્તરીય સરહદોની નજીક ચીનનું ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર નેટવર્ક વધે તે બાબત સ્વાભાવિક રીતે વ્યૂહાત્મક મહત્વ ધરાવે છે.
ચીન જો ભવિષ્યમાં વાખાન વિસ્તારને મોટા માર્ગો, ટ્રેડ રૂટ્સ અથવા અન્ય ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સાથે જોડે તો આ સમગ્ર પ્રદેશમાં તેની હાજરી વધુ મજબૂત થઈ શકે છે.
શું ભારત માટે સીધી સુરક્ષા ધમકી છે?
હાલમાં આ સડકને ભારત માટે સીધી સૈન્ય ધમકી તરીકે જોવી યોગ્ય નથી. 121 કિલોમીટરનો રસ્તો બન્યો છે એટલે તરત જ કોઈ સૈન્ય સંતુલનમાં મોટો ફેરફાર થઈ જશે એવું નથી.
પરંતુ લાંબા ગાળાના દૃષ્ટિકોણથી પરિસ્થિતિ મહત્વપૂર્ણ છે. ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઘણી વખત આર્થિક પ્રવૃત્તિની સાથે વ્યૂહાત્મક હાજરી માટે પણ આધાર બનાવે છે.
જો આગામી વર્ષોમાં આ વિસ્તારમાં ચીનનું રોકાણ વધે, સરહદી સુવિધાઓ વિકસે અને અફઘાનિસ્તાન સાથે તેનો વેપાર વધે તો ભારત માટે આ વિસ્તારને વધુ નજીકથી મોનિટર કરવાની જરૂર પડશે.
પાકિસ્તાન માટે પણ બદલાઈ શકે છે સમીકરણ
વાખાન કોરિડોરનું મહત્વ માત્ર ભારત અને ચીન સુધી મર્યાદિત નથી. પાકિસ્તાન માટે પણ આ વિસ્તાર અત્યંત મહત્વનો છે.
અફઘાનિસ્તાન અને પાકિસ્તાન વચ્ચે તાજેતરના વર્ષોમાં સંબંધોમાં તણાવ જોવા મળ્યો છે. સરહદ, સુરક્ષા અને વેપારને લઈને બંને દેશો વચ્ચે મતભેદો રહ્યા છે.
જો અફઘાનિસ્તાન ચીન સાથે સીધી કનેક્ટિવિટી વધારવામાં સફળ થાય છે તો તેની પાકિસ્તાન પરની વેપારી નિર્ભરતા અમુક અંશે ઘટી શકે છે. ખાસ કરીને જો ભવિષ્યમાં ચીન તરફનો માર્ગ મોટા પાયે વેપાર માટે ખુલ્લો થાય તો અફઘાનિસ્તાન પાસે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માટે વધુ એક વિકલ્પ ઊભો થશે.
આ પરિસ્થિતિ પાકિસ્તાન માટે પણ વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
ભારતને હવે શું કરવું પડશે?
ભારત માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત હશે કે તે અફઘાનિસ્તાન સાથેના પોતાના સંબંધોને વધુ મજબૂત બનાવે. અફઘાનિસ્તાનમાં રાજકીય પરિસ્થિતિ બદલાઈ હોવા છતાં ભારતે ત્યાં માનવીય સહાય, વિકાસ અને લોકો વચ્ચેના સંબંધોને મહત્વ આપ્યું છે.
ભારત માટે મધ્ય એશિયા પણ અત્યંત મહત્વનો વિસ્તાર છે. કઝાકિસ્તાન, ઉઝબેકિસ્તાન, તાજિકિસ્તાન, કિર્ગિઝસ્તાન અને તુર્કમેનિસ્તાન જેવા દેશો સાથે આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક સંબંધો મજબૂત કરવાથી ભારત પોતાની પ્રાદેશિક હાજરી વધારી શકે છે.
આ સાથે ઈરાનના ચાબહાર બંદર જેવા વિકલ્પો પણ ભારત માટે મહત્વપૂર્ણ છે. અફઘાનિસ્તાન અને મધ્ય એશિયા સુધી પહોંચવા માટે વૈકલ્પિક કનેક્ટિવિટી માર્ગો ભારતના લાંબા ગાળાના હિતમાં છે.
વાખાનમાં ભારતની નજર કેમ રહેશે?
ભારત માટે વાખાન કોરિડોર એક એવો વિસ્તાર છે જ્યાં એક સાથે અનેક દેશોના હિતો જોડાય છે. ચીન, અફઘાનિસ્તાન, પાકિસ્તાન, તાજિકિસ્તાન અને મધ્ય એશિયાના વ્યાપક ક્ષેત્ર સાથે તેનો સીધો કે પરોક્ષ સંબંધ છે.
આ વિસ્તારમાં ચીનની દરેક નવી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પહેલને ભારત માટે સમજવી જરૂરી બનશે. ખાસ કરીને સડક, બોર્ડર ક્રોસિંગ, વેપાર સુવિધા અને સંચાર માળખા જેવા પ્રોજેક્ટ ભવિષ્યની પ્રાદેશિક સ્થિતિ પર અસર કરી શકે છે.
આ જ કારણ છે કે ભારત માટે માત્ર લદ્દાખમાં જ નહીં, પરંતુ તેની આસપાસના સમગ્ર ઉત્તર અને ઉત્તર-પશ્ચિમ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં વ્યૂહાત્મક દેખરેખ મહત્વપૂર્ણ બની રહી છે.
ભારત-અફઘાનિસ્તાન સંબંધોનું નવું મહત્વ
વાખાનમાં ચીનની વધતી કનેક્ટિવિટી ભારત માટે અફઘાનિસ્તાન સાથેના સંબંધોને ફરીથી વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ બનાવે છે.
ભારત અફઘાનિસ્તાનમાં મોટી સંખ્યામાં વિકાસ પ્રોજેક્ટ સાથે જોડાયેલું રહ્યું છે. અફઘાન લોકો માટે માનવીય સહાય અને વિકાસલક્ષી સહકાર પણ ભારતની નીતિનો મહત્વનો ભાગ રહ્યો છે.
આગામી સમયમાં ભારત માટે પડકાર એ રહેશે કે અફઘાનિસ્તાન સાથે સંબંધો જાળવી રાખવાની સાથે ચીનની વધતી હાજરી સામે પોતાની પ્રાદેશિક અસરકારકતા પણ જાળવી રાખે.
માત્ર એક રસ્તો નહીં, બદલાતા એશિયાઈ સમીકરણનો સંકેત
વાખાન કોરિડોરમાં બનેલી 121 કિલોમીટર લાંબી સડક કદમાં ભલે મોટી આંતરરાષ્ટ્રીય હાઇવે પ્રોજેક્ટ જેવી ન લાગે, પરંતુ તેનું ભૌગોલિક સ્થાન તેને વિશેષ બનાવે છે.
અફઘાનિસ્તાન માટે તે નવા વેપાર માર્ગની આશા છે. ચીન માટે કુદરતી સંસાધનો, શિનજિયાંગ અને મધ્ય એશિયા સાથે જોડાણ મજબૂત કરવાની તક છે. પાકિસ્તાન માટે તે બદલાતા પ્રાદેશિક સમીકરણનું કારણ બની શકે છે. અને ભારત માટે તે ઉત્તર-પશ્ચિમ એશિયામાં ચીનની વધતી હાજરી પર નજર રાખવાનો વધુ એક મુદ્દો છે.
આગામી સમયમાં આ સડકનો વાસ્તવિક પ્રભાવ તેના પર નિર્ભર રહેશે કે અહીં વેપાર કેટલો વધે છે, ચીન કેટલું રોકાણ કરે છે અને અફઘાનિસ્તાન આ માર્ગને પોતાની મોટી પ્રાદેશિક કનેક્ટિવિટી સાથે કેવી રીતે જોડે છે.
અત્યારે એટલું ચોક્કસ કહી શકાય કે વાખાનમાં બનેલો આ માર્ગ માત્ર બે દેશોને જોડતો રસ્તો નથી. તે મધ્ય એશિયા, ચીન, અફઘાનિસ્તાન અને દક્ષિણ એશિયા વચ્ચે બદલાતા આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક સમીકરણનું એક મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ બની રહ્યો છે. ભારત માટે પડકાર એ રહેશે કે તે આ બદલાતા નકશામાં પોતાની કૂટનીતિક અને વ્યૂહાત્મક હાજરીને કેવી રીતે વધુ મજબૂત બનાવે છે.
