વિશ્વના નકશા પર નવો દેશ: કેનેડાના ટુકડા થવાની તૈયારી? આ વર્ષના અંત સુધીમાં અલ્બર્ટા બની શકે છે નવો મુલ્ક
વૈશ્વિક ભૌગોલિક રાજનીતિ (Geopolitics) માં હાલમાં એક અત્યંત ચોંકાવનારો અને મોટો વળાંક આવ્યો છે. અત્યાર સુધી દુનિયાનું ધ્યાન પેલેસ્ટાઈન (ફિલિસ્તીન) ને એક સ્વતંત્ર દેશ તરીકે આંતરરાષ્ટ્રીય નકશા પર જોવાની દિશામાં કેન્દ્રિત હતું, પરંતુ હવે ઉત્તર અમેરિકાના સૌથી શાંત અને વિકસિત ગણાતા દેશ કેનેડામાંથી જ વિભાજનના સૂર ઉઠ્યા છે. કેનેડાની સરકાર આ વર્ષના અંતમાં પોતાના જ એક સમૃદ્ધ પ્રાંત ‘અલ્બર્ટા’ (Alberta) માં ઐતિહાસિક જનમત સંગ્રહ (Referendum) કરાવવા જઈ રહી છે. જો આ જનમત સંગ્રહમાં અલ્બર્ટાના નાગરિકો કેનેડાથી અલગ થવાની તરફેણમાં મતદાન કરશે, તો આ વર્ષના અંત સુધીમાં વિશ્વના નકશા પર અલ્બર્ટા એક નવો સાર્વભૌમ દેશ બનીને ઉભરી શકે છે.
અલ્બર્ટાને કેનેડાથી અલગ કરીને એક નવો સ્વતંત્ર દેશ બનાવવાની માંગ વર્ષ ૨૦૧૮ થી ચાલી રહી છે, પરંતુ તાજેતરના સમયમાં આ માંગે એક ઉગ્ર આંદોલન અને વિદ્રોહનું સ્વરૂપ ધારણ કરી લીધું છે. રસપ્રદ અને કૂટનીતિક વાત એ છે કે આ સમગ્ર અલગતાવાદી માંગ પાછળ અમેરિકાનો આડકતરો ટેકો હોવાના આક્ષેપો થઈ રહ્યા છે. સતત વધી રહેલા આંતરિક તણાવ અને જનતાના આક્રોશને શાંત કરવા માટે આખરે કેનેડા પ્રશાસનને આકરી શરતો સાથે જનમત સંગ્રહની જાહેરાત કરવાની ફરજ પડી છે.
૧૯ ઓક્ટોબરે ભાગ્યનો ફેંસલો: ઓટ્ટાવા સામે અલ્બર્ટાનો મોરચો
કેનેડા સરકારે સત્તાવાર રીતે જાહેરાત કરી છે કે અલ્બર્ટા પ્રાંતમાં આગામી ૧૯ ઓક્ટોબરના રોજ જનમત સંગ્રહ યોજવામાં આવશે. આ ઐતિહાસિક મતદાન એ નક્કી કરશે કે અલ્બર્ટા કેનેડાના એક ભાગ તરીકે રહેશે કે પછી હંમેશાં માટે કેનેડાથી અલગ થઈને પોતાનો નવો સાર્વભૌમ મુલ્ક બનાવશે. અલ્બર્ટાના વર્તમાન રાજકીય માહોલ અને લોકોના મૂડને જોતા રાજકીય વિશ્લેષકો માની રહ્યા છે કે ત્યાંની જનતાએ કેનેડાની કેન્દ્રીય રાજધાની ‘ઓટ્ટાવા’ (Ottawa) થી પોતાના સંબંધો તોડી નાખવાનું મન બનાવી લીધું છે. જો ઓક્ટોબરમાં અલગ થવાના પક્ષમાં બહુમતી આવશે, તો પેલેસ્ટાઈન પહેલાં અલ્બર્ટા વિશ્વના મંચ પર એક નવા દેશ તરીકે સત્તાવાર માન્યતા મેળવવાની રેસમાં આગળ નીકળી જશે.
અલ્બર્ટાના લોકપ્રિય નેતા ડેનિયલ સ્મિથ (Danielle Smith) દ્વારા આ જનમત સંગ્રહની સત્તાવાર ઘોષણા કરવામાં આવી છે. વાસ્તવમાં, આ વર્ષની શરૂઆતમાં જ અલ્બર્ટાના આશરે ૩ લાખ નાગરિકોએ સહીઓ કરીને સરકાર સમક્ષ એક લેખિત અરજી (Petition) દાખલ કરી હતી, જેમાં તેમણે કેનેડાથી અલગ થવા માટે લોકશાહી ઢબે મતદાન કરાવવાની માંગ કરી હતી. જનતાના આ વ્યાપક દબાણ સામે કેનેડાની ફેડરલ સરકારને ઝૂકવું પડ્યું છે.
શા માટે કેનેડાથી અલગ થવા માંગે છે અલ્બર્ટા? તેલ અને ગેસનો અખૂટ ખજાનો
અલ્બર્ટા ભૌગોલિક રીતે કેનેડાના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલો એક અત્યંત સમૃદ્ધ પશ્ચિમી પ્રાંત છે. કેનેડાની આર્થિક સમૃદ્ધિનો મોટો આધાર અલ્બર્ટા પર જ નિર્ભર છે, કારણ કે કેનેડાનો સૌથી મોટો કાચા તેલ (Crude Oil) અને કુદરતી ગેસ (Natural Gas) નો ભંડાર આ જ પ્રાંતની ધરતી નીચે દટાયેલો છે. વૈશ્વિક ‘ઓઇલ ડેશબોર્ડ’ ના સત્તાવાર આંકડા અનુસાર, અલ્બર્ટામાં અંદાજે ૧.૬૫ લાખ બિલિયન બેરલ તેલનો વિશાળ ભંડાર અનામત છે.
અલ્બર્ટાના અલગતાવાદી નેતાઓ અને સામાન્ય જનતાનો મુખ્ય આક્ષેપ એ છે કે કેનેડાની કેન્દ્રીય સરકાર (ઓટ્ટાવા) અલ્બર્ટાના કુદરતી સંસાધનો અને તેલમાંથી અબજો ડોલરની કમાણી કરે છે, પરંતુ જ્યારે આ પ્રાંતના વિકાસ, આર્થિક નીતિઓ કે રાજકીય હિતોની વાત આવે છે ત્યારે તેમની અવાજને સંપૂર્ણપણે દબાવી દેવામાં આવે છે. વર્ષ ૨૦૧૮ માં જ્યારે પ્રથમ વખત અલ્બર્ટાને અલગ કરવાની માંગ ઉઠી, ત્યારે તે મુખ્યત્વે આર્થિક ભેદભાવ અને ટેક્સ પદ્ધતિના વિરોધમાં એક સામાન્ય પ્રદર્શન હતું. પરંતુ સમય જતાં આ આર્થિક અસંતોષે રાજકીય આંદોલનનું ભયાનક સ્વરૂપ ધારણ કરી લીધું.
અમેરિકાનો પડછાયો: ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર અને અલગાવાદીઓની વ્હાઇટ હાઉસમાં બેઠક
આ આખા વિવાદમાં સૌથી ચોંકાવનારો વળાંક ત્યારે આવ્યો જ્યારે કેનેડાના પાડોશી દેશ અમેરિકાની આમાં એન્ટ્રી થઈ. તાજેતરના સમયમાં જ્યારે કેનેડા અને અમેરિકા વચ્ચે વ્યાપારિક અને કૂટનીતિક મતભેદો ખૂબ જ ઊંડા થઈ ગયા, ત્યારે અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના વહીવટીતંત્રના વરિષ્ઠ અધિકારીઓએ અલ્બર્ટાના અલગતાવાદી નેતાઓ સાથે વોશિંગ્ટન સ્થિત ‘વ્હાઇટ હાઉસ’ (White House) માં એક ગુપ્ત અને મહત્વપૂર્ણ મુલાકાત કરી હતી.
આંતરરાષ્ટ્રીય નિષ્ણાતો આ બેઠકને અમેરિકા દ્વારા કેનેડા પર દબાણ વધારવાની એક ચતુર વ્યૂહરચના તરીકે જોઈ રહ્યા છે. અમેરિકા ઈચ્છે છે કે જો કેનેડા તેની નીતિઓનો વિરોધ કરે, તો તે કેનેડાના સૌથી તેલ-સમૃદ્ધ હિસ્સાને અલગ કરીને કેનેડાને નબળું પાડી શકે છે. અલ્બર્ટા યુનિવર્સિટીના જાણીતા પ્રોફેસર બોઈલીએ (Professor Boily) પોતાના એક તાજેતરના લેખમાં લખ્યું હતું કે, શરૂઆતમાં અલ્બર્ટાની લડત માત્ર એક આર્થિક વિચારધારા હતી, જેમાં તેઓ કેનેડાના અન્ય ગરીબ પ્રાંતોના વિકાસ માટે પોતાના તેલની કમાણીમાંથી ફંડ આપવા માંગતા નહોતા. પરંતુ હવે આ લડત સંપૂર્ણપણે દેશ બનાવવાની કૂટનીતિમાં બદલાઈ ગઈ છે. જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ માં પ્રતિષ્ઠિત એજન્સી ‘ઇપ્સોસ’ (Ipsos) દ્વારા કરવામાં આવેલા એક વ્યાપક સર્વેક્ષણમાં ખુલાસો થયો હતો કે અલ્બર્ટાના ૨૮ ટકા લોકો હવે ખુલ્લેઆમ કેનેડાથી કાયમી વિભાજન ઈચ્છે છે.
જો ‘હા’ જીતશે તો નવો દેશ કેવી રીતે બનશે? પ્રક્રિયા અને પડકારો
જો ૧૯ ઓક્ટોબરના રોજ યોજાનારા જનમત સંગ્રહમાં અલ્બર્ટાના નાગરિકો ‘હા’ (કેનેડાથી અલગ થવાના પક્ષમાં) મતદાન કરે છે, તો આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા અનુસાર એક નવો દેશ બનાવવાની જટિલ કાનૂની પ્રક્રિયા શરૂ થશે. આ પ્રક્રિયા અંતર્ગત નીચે મુજબના મુખ્ય તબક્કાઓ હાથ ધરવામાં આવશે:
સરહદનું વિભાજન (Border Demarcation): સૌથી પહેલાં કેનેડા અને અલ્બર્ટા વચ્ચે સત્તાવાર ભૌગોલિક સરહદો નક્કી કરવામાં આવશે.
પોતાનું બંધારણ અને કાયદો: અલ્બર્ટા એક લોકશાહી દેશ તરીકે પોતાનું નવું સ્વાયત્ત બંધારણ, ન્યાય વ્યવસ્થા અને આંતરિક કાયદાઓ તૈયાર કરશે.
નવું ચલણ અને તિજોરી: કેનેડિયન ડોલરના સ્થાને અલ્બર્ટા પોતાનું નવું ચલણ (Currency) અને કેન્દ્રીય બેંક સેટ કરશે જેથી તેની અર્થવ્યવસ્થા સ્વતંત્ર રીતે ચાલી શકે.
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) ની સદસ્યતા: આ તમામ પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા બાદ અલ્બર્ટા વૈશ્વિક સ્તરે માન્યતા મેળવવા માટે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (United Nations) માં સત્તાવાર સભ્યપદ માટે અરજી કરશે.
કેનેડા સરકારનો દાવ: જનમત સંગ્રહ નિષ્ફળ બનાવવાનો પ્રયાસ
બીજી તરફ, કેનેડાની કેન્દ્રીય સરકાર આ જનમત સંગ્રહને કોઈપણ ભોગે નિષ્ફળ બનાવવા અને અલ્બર્ટાના લોકોને કેનેડાની સાથે જ રાખવા માટે પોતાની તમામ રાજકીય શક્તિ લગાવી રહી છે. કેનેડાના વર્તમાન વડાપ્રધાન માર્ક કાર્ની (Mark Carney) માટે આ લડાઈ પ્રતિષ્ઠાનો જંગ છે, કારણ કે વડાપ્રધાન કાર્ની પોતે પણ મૂળ અલ્બર્ટા પ્રાંતમાંથી જ આવે છે. પોતાના જ ગૃહ રાજ્યમાં વિભાજનનો આટલો મોટો આંદોલન ચાલવો તે વડાપ્રધાન કાર્નીની લોકપ્રિયતા અને નેતૃત્વ પર મોટો સવાલ છે.
કેનેડા સરકાર અત્યારે અલ્બર્ટાના લોકોને આર્થિક પેકેજ, ટેક્સમાં રાહત અને સ્વાયત્તતા આપવાની મોટી-મોટી જાહેરાતો કરીને રિઝવવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે. જો કે, અલ્બર્ટાના અલગતાવાદીઓ હવે કોઈ આર્થિક પેકેજથી સંતુષ્ટ થવા તૈયાર નથી. આગામી ૧૯ ઓક્ટોબરના રોજ થનારું આ મતદાન માત્ર કેનેડાનું જ નહીં પરંતુ સમગ્ર ઉત્તર અમેરિકા ખંડનું ભૌગોલિક સ્વરૂપ બદલી નાખશે તે નક્કી છે. સમગ્ર વિશ્વની નજર અત્યારે આ હાઈ-પ્રોફાઈલ જનમત સંગ્રહ પર મંડાયેલી છે.
