હોર્મોઝ સંકટ વચ્ચે ભારતનો માસ્ટરસ્ટ્રોક: તેલની અછત રોકવા શોધ્યો નવો તોડ, અઢી કરોડથી વધુની વસ્તી ધરાવતો આ દેશ બનશે તારણહાર
મિડિલ ઈસ્ટ (પશ્ચિમ એશિયા) માં વધી રહેલા સૈન્ય તણાવ અને હોર્મોઝની ખાડી (Strait of Hormuz) માં ઊભા થયેલા ગંભીર સંકટ વચ્ચે ભારતે વૈશ્વિક કૂટનીતિના મંચ પર પોતાની અદભુત વ્યૂહરચનાનો પરિચય આપ્યો છે. જ્યારે આખો દેશ એ ચિંતામાં હતો કે હોર્મોઝ ખાડીમાં કાયમી ‘ટોલ ટેક્સ’ કે નાકાબંધીના કારણે ભારતમાં પેટ્રોલ-ડીઝલ મોંઘા થશે, ત્યારે નવી દિલ્હીએ તેલ સપ્લાય અકબંધ રાખવા માટે તદ્દન નવો અને સુરક્ષિત રસ્તો શોધી કાઢ્યો છે. ભારતે હવે એવા દેશો તરફ પોતાના હાથ લંબાવ્યા છે, જેમનો તેલ સપ્લાય રૂટ હોર્મોઝની ખાડી પર બિલકુલ નિર્ભર નથી. આ વ્યૂહરચના હેઠળ, અંદાજે પોણા ત્રણ કરોડ (૨.૭૫ કરોડ) ની વસ્તી ધરાવતો દક્ષિણ અમેરિકાનો દેશ વેનેઝુએલા (Venezuela) ભારતનો તારણહાર બનીને ઉભરી આવ્યો છે.
તાજેતરના આંકડા અનુસાર, ચાલુ વર્ષના મે મહિનામાં વેનેઝુએલા ભારતને કાચું તેલ સપ્લાય કરનારો ત્રીજો સૌથી મોટો દેશ બની ગયો છે. ભારતે પોતાની તેલ ખરીદીની નીતિમાં એટલો મોટો અને ઝડપી બદલાવ કર્યો છે કે વેનેઝુએલાએ સાઉદી અરેબિયા અને અમેરિકા જેવા પરંપરાગત શક્તિશાળી તેલ સપ્લાયર દેશોને પણ પાછળ છોડી દીધા છે. ભારત માત્ર વેનેઝુએલા જ નહીં, પરંતુ યુએઈ (UAE), એંગોલા અને બ્રાઝિલ જેવા દેશોમાંથી પણ તેલની આયાત સતત વધારી રહ્યું છે, જેથી ભવિષ્યમાં કોઈપણ એક ભૌગોલિક વિસ્તાર કે દેશ પર ભારતની નિર્ભરતા ન રહે અને દેશની ઉર્જા સુરક્ષા (Energy Security) કાયમ માટે અભેદ બનેલી રહે.
વેનેઝુએલાના રાષ્ટ્રપતિની આગામી ભારત મુલાકાત: અમેરિકાનું મોટું નિવેદન
આ બદલાતા સમીકરણો વચ્ચે એક મોટા રાજદ્વારી સમાચાર પણ સામે આવ્યા છે. અમેરિકાના વિદેશ મંત્રી માર્કો રુબિયોએ સત્તાવાર રીતે જણાવ્યું છે કે વેનેઝુએલાના વચગાળાના (અંતરિમ) રાષ્ટ્રપતિ ડેલ્સી રોડ્રિગેઝ (Delcy Rodríguez) આગામી સપ્તાહે ભારતની મહત્વપૂર્ણ મુલાકાતે આવી રહ્યા છે. આ ઉચ્ચ સ્તરીય મુલાકાત દરમિયાન ભારત અને વેનેઝુએલા વચ્ચે લાંબા ગાળાના તેલ સપ્લાય કરારો અને ઉર્જા ક્ષેત્રે વ્યાપક સહયોગ અંગે ખૂબ જ મહત્વની વાટાઘાટો થશે.
અમેરિકી વિદેશ મંત્રી માર્કો રુબિયોએ આ મંચ પર ભારતને અમેરિકાનો એક અત્યંત મજબૂત અને ભરોસાપાત્ર ભાગીદાર ગણાવ્યો છે. રુબિયોએ સ્પષ્ટ કર્યું કે, અમેરિકા ભારતની ઉર્જા જરૂરિયાતોને સમજે છે અને ભારતને પોતાની જરૂરિયાત મુજબ વધુમાં વધુ ઉર્જા સંસાધનો અને કાચું તેલ વેચવા માટે સંપૂર્ણ રીતે તૈયાર છે. આ નિવેદન દર્શાવે છે કે વૈશ્વિક સ્તરે ભારતની કૂટનીતિક શાખ કેટલી મજબૂત છે કે અમેરિકા પોતે વેનેઝુએલા સાથે ભારતના વ્યાપારી સંબંધોને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યું છે.
મે મહિનામાં તેલ આયાતના ચોંકાવનારા આંકડા: વેનેઝુએલામાં મોટો ઉછાળો
વેનેઝુએલા એ દુનિયાના એવા દેશોમાં મોખરે છે જેની પાસે કાચા તેલનો સૌથી મોટો પ્રમાણિત ભંડાર (Oil Reserves) અનામત પડેલો છે. ભારત પોતાની કુલ જરૂરિયાતનું ૮૫ ટકા જેટલું તેલ બહારથી મંગાવે છે, તેથી ભારત માટે આ સસ્તો વિકલ્પ અત્યંત ફાયદાકારક સાબિત થઈ રહ્યો છે. વૈશ્વિક ઉર્જા ડેટા ટ્રેક કરનારી પ્રતિષ્ઠિત કંપની ‘Kpler’ ના રિપોર્ટ અનુસાર, મે મહિનાની ૨૦ તારીખ સુધીના ગાળામાં વેનેઝુએલાએ ભારતને દૈનિક આશરે ૪.૧૭ લાખ બેરલ કાચું તેલ મોકલ્યું છે. જો આ આંકડાની સરખામણી એપ્રિલ મહિના સાથે કરવામાં આવે, તો એપ્રિલમાં આ સપ્લાય માત્ર ૨.૮૩ lakh બેરલ પ્રતિદિન હતો.
અહીં નોંધનીય બાબત એ છે કે, આ આયાત શરૂ થઈ તે પહેલાં સતત નવ મહિના સુધી ભારતે વેનેઝુએલા પાસેથી એક પણ ટીપું તેલ ખરીદ્યું નહોતું, કારણ કે તેના પર અમેરિકાના કડક આર્થિક પ્રતિબંધો લાગુ હતા. પરંતુ તાજેતરમાં જ્યારે અમેરિકાએ આ પ્રતિબંધોમાં થોડી છૂટછાટ આપી, ત્યારે ભારતીય રિફાઇનરી કંપનીઓએ સમય સૂચકતા વાપરીને તરત જ ઓર્ડર આપવાના શરૂ કરી દીધા. ભારતની સૌથી મોટી ખાનગી કંપની રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ (RIL) સહિતની ઘણી રિફાઇનરીઓ વેનેઝુએલાનું આ ભારે અને સસ્તું ગ્રેડ ધરાવતું તેલ ખરીદવાને પ્રાથમિકતા આપી રહી છે, કારણ કે આ તેલ ભારતીય રિફાઇનરી મશીનો માટે સાનુકૂળ અને આર્થિક રીતે સસ્તું પડે છે.
રશિયા નંબર વન પર અકબંધ, સાઉદી અરેબિયા પાછળ ધકેલાયું
મે મહિનાના એકંદર આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો, ભારતની કુલ તેલ આયાતમાં ૮ ટકાનો ધરખમ વધારો નોંધાયો છે અને તે ૪૯ લાખ બેરલ પ્રતિદિનના સ્તરે પહોંચી ગઈ છે. આ આખી યાદીમાં રશિયા (Russia) હજુ પણ ભારતને સૌથી વધુ તેલ સપ્લાય કરનારો નંબર વન દેશ બનેલો છે. મે મહિનામાં રશિયા તરફથી ભારતને અંદાજે ૧૯.૮૩ લાખ બેરલ તેલ પ્રતિદિન મળ્યું છે. રશિયા પછી બીજા ક્રમે યુનાઇટેડ આરબ અમીરાત (UAE) આવે છે, જેણે ખાડી દેશોમાં ભારત સાથે પોતાની ભાગીદારી મજબૂત રાખી છે.
પરંતુ સૌથી મોટો ફેક્ટર વેનેઝુએલાનું ત્રીજા સ્થાને પહોંચવું છે. વેનેઝુએલાની આ એન્ટ્રીના કારણે સાઉદી અરેબિયા (Saudi Arabia) ની સપ્લાય લાઇન પ્રભાવિત થઈ છે અને તે ઘટીને માત્ર ૩.૪૦ લાખ બેરલ પ્રતિદિન પર આવી ગઈ છે. ભારત આ સિવાય આફ્રિકન દેશ એંગોલા અને અમેરિકા પાસેથી પણ તેલ મેળવી રહ્યું છે. એક સમય હતો જ્યારે ભારત પોતાની જરૂરિયાત માટે ઈરાન પર ખૂબ નિર્ભર હતું, પરંતુ અમેરિકાના પૂર્વ પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના પ્રથમ શાસનકાળ દરમિયાન પ્રતિબંધોની ધમકી બાદ ભારતે ઈરાનથી ખરીદી નહિવત કરી દીધી હતી. હવે ભારતે ઈરાનની એ ખોટ વેનેઝુએલા અને રશિયા દ્વારા સરભર કરી લીધી છે.
વડાપ્રધાન મોદીની યુએઈ (UAE) મુલાકાત અને ભવિષ્યની વ્યૂહરચના
ભારત સરકાર માત્ર વર્તમાન સંકટોનો સામનો કરવા પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ આગામી ૨૦-૩૦ વર્ષની જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને લાંબા ગાળાના પ્રોજેક્ટ્સ પર કામ કરી રહી છે. તાજેતરમાં જ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ યુએઈ (UAE) ની સત્તાવાર મુલાકાત લીધી હતી. વડાપ્રધાન મોદી અને યુએઈના રાષ્ટ્રપતિ શેખ મોહમ્મદ બિન જાયદ અલ નાહ્યાનની હાજરીમાં બંને દેશો વચ્ચે ઉર્જા ક્ષેત્રે ઐતિહાસિક કરારો થયા હતા.
આ અંતર્ગત યુએઈની સરકારી તેલ કંપની ‘ADNOC’ અને ‘ઇન્ડિયન સ્ટ્રેટેજિક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ્સ લિમિટેડ’ (ISPRL) વચ્ચે એક મોટો સોદો થયો છે. આ કરાર મુજબ, ભારતના અંડરગ્રાઉન્ડ વ્યૂહાત્મક તેલ ભંડાર (Strategic Petroleum Reserves) માં યુએઈ પોતાની ભાગીદારી વધારીને ૩ કરોડ બેરલ સુધી લઈ જશે. આ તેલ કટોકટીના સમયે ભારત વાપરી શકશે. આ ઉપરાંત બંને દેશો ભારતમાં વિશાળ ગેસ રિઝર્વ બનાવવા માટે પણ સંયુક્ત પ્રોજેક્ટ શરૂ કરી રહ્યા છે. ભારતની સરકારી કંપની ઇન્ડિયન ઓઇલ (IOCL) અને ADNOC વચ્ચે એલપીજી (રાંધણ ગેસ) સપ્લાયનો મોટો કરાર પણ સંપન્ન થયો છે.
આત્મનિર્ભરતા તરફ કદમ: ભારતનું સંતુલિત ઉર્જા મોડેલ
નિષ્ણાતોના મતે, ભારતે જે રીતે બ્રાઝિલ, નાઇજીરીયા, એંગોલા અને વેનેઝુએલા જેવા વૈવિધ્યસભર ભૌગોલિક વિસ્તારોમાંથી તેલ ખરીદવાની નીતિ અપનાવી છે, તેને ‘ઉર્જા સંતુલન મોડેલ’ (Balanced Energy Model) કહેવામાં આવે છે. આ નીતિના કારણે પશ્ચિમ એશિયા કે હોર્મોઝની ખાડીમાં ગમે તેટલું મોટું યુદ્ધ થાય, તો પણ ભારતમાં ઈંધણની તંગી ઊભી થવાની સંભાવના નહિવત થઈ જાય છે. ભારતની આ ચતુર કૂટનીતિ એ વાતની સાબિતી છે કે નવું ભારત હવે કોઈ પણ આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ કે ભૌગોલિક સંકટો સામે ઝૂકવાને બદલે પોતાના દેશના નાગરિકોના હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે સંપૂર્ણ સક્ષમ છે.
