બાળ મજૂરી અને બાળ લગ્ન સામે ગુજરાતમાં જંગ! આયોગની નવી વેબસાઈટ લોન્ચ, હવે સીધી કરી શકાશે ફરિયાદ
બાળકો એ દેશનું ભવિષ્ય છે, પણ એથીય વિશેષ તેઓ આપણું વર્તમાન છે. એક સ્વસ્થ અને સુરક્ષિત સમાજની રચના ત્યારે જ શક્ય બને જ્યારે તેના બાળકો સુરક્ષિત, શિક્ષિત અને ગૌરવપૂર્ણ વાતાવરણમાં શ્વાસ લેતા હોય. આ ઉમદા ઉદ્દેશ્ય સાથે ગાંધીનગર ખાતે ગુજરાત રાજ્ય બાળ અધિકાર સંરક્ષણ આયોગ દ્વારા રાજ્ય કક્ષાની એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પરામર્શ બેઠકનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. ૧૧ ઓગસ્ટ, ૨૦૨૬ના રોજ સરકીટ હાઉસ, ગાંધીનગર ખાતે યોજાયેલી આ બેઠકમાં રાજ્યભરમાં બાળ કલ્યાણના ક્ષેત્રે સક્રિય એવી વિવિધ સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓ (NGOs) અને સરકારી વિભાગોના પ્રતિનિધિઓ એક મંચ પર એકત્રિત થયા હતા.
આયોગ અને સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓ (NGOs) વચ્ચે મજબૂત સંકલનનો સેતુ
સરકાર અને કાયદાઓ પોતાના સ્તરે કામ કરે છે, પરંતુ જમીની હકીકત પર છેવાડાના બાળક સુધી પહોંચવાનું કામ સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓ ખૂબ જ ખૂબીપૂર્વક કરતી હોય છે. આ બેઠક યોજવા પાછળનો મુખ્ય હેતુ પણ એ જ હતો કે સરકાર, બાળ અધિકાર આયોગ અને આ ક્ષેત્રમાં કાર્યરત NGOs વચ્ચે વધુ અસરકારક, સચોટ અને ઝડપી સંકલન સ્થાપિત કરી શકાય.
જ્યારે સરકારી તંત્રની શક્તિ અને સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓનો સંવેદનશીલ અભિગમ એકસાથે મળે છે, ત્યારે બાળ સુરક્ષાના કાયદાઓ માત્ર કાગળ પર રહેવાને બદલે વાસ્તવિકતામાં રૂપાંતરિત થાય છે. આ બેઠકમાં લેવાયેલા નિર્ણયો આગામી સમયમાં રાજ્યમાં બાળ અધિકારોના રક્ષણ માટે સંયુક્ત પ્રયાસોને વધુ મજબૂત બનાવશે.
ડિજિટલ યુગમાં નવી પહેલ: આયોગની સત્તાવાર વેબસાઇટનું લોન્ચિંગ
બેઠકની શરૂઆત ગુજરાત રાજ્ય બાળ અધિકાર સંરક્ષણ આયોગના સચિવ ડી. ડી. કાપડિયા (નિવૃત્ત IAS) દ્વારા કરવામાં આવી હતી. તેમણે ઉપસ્થિત તમામ મહાનુભાવોનું શાબ્દિક સ્વાગત કર્યું હતું અને આજના સમયમાં બાળ સુરક્ષાના કાયદાકીય માળખા અને આ કાર્યક્રમની પૃષ્ઠભૂમિ વિશે વિગતવાર રૂપરેખા આપી હતી.
આ બેઠકની એક મોટી સિદ્ધિ એ રહી કે, આયોગની કામગીરીને વધુ પારદર્શક અને લોકો સુધી સરળતાથી પહોંચાડવા માટે નવી સત્તાવાર વેબસાઇટનું લોન્ચિંગ કરવામાં આવ્યું હતું. આ લોન્ચિંગ કાર્યક્રમ આયોગના ચેરપર્સન ધર્મિષ્ઠાબેન ગજ્જર તથા આયોગના સભ્યઓ- વર્ષાબેન પટેલ, અમૃતાબેન અખિયા અને કમલેશ રાઠોડની ગરિમામય ઉપસ્થિતિમાં સંપન્ન થયું હતું. આ ડિજિટલ પહેલના માધ્યમથી હવે સામાન્ય નાગરિકો પણ બાળ અધિકારોના ઉલ્લંઘન અંગેની ફરિયાદો કે સૂચનો સીધા આયોગ સુધી પહોંચાડી શકશે.
બાળ સુરક્ષાના ગંભીર મુદ્દાઓ અને સામાજિક દૂષણો પર મંથન
બેઠકનો પ્રથમ સત્ર અત્યંત અભ્યાસપૂર્ણ અને સંવેદનશીલ મુદ્દાઓ પર કેન્દ્રિત રહ્યો હતો. જેમાં બાળપણને પ્રભાવિત કરતી ગંભીર સમસ્યાઓ અને તેના કાયદાકીય તેમજ સામાજિક નિવારણ પર તજજ્ઞો દ્વારા વિસ્તૃત પ્રેઝન્ટેશન રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા. મુખ્યત્વે નીચેના વિષયો પર ગહન ચર્ચા કરવામાં આવી:
-
મિશન વાત્સલ્ય અને વૈકલ્પિક કાળજી: અનાથ કે નિરાધાર બાળકોને સંસ્થાકીય આશ્રય આપવાને બદલે વૈકલ્પિક કુટુંબ આધારિત બાળ સુરક્ષા (ફોસ્ટર કેર) અને કાળજી કેવી રીતે પૂરી પાડી શકાય તે અંગે ચર્ચા થઈ.
-
બાળ મજૂરી અને બાળ લગ્નનું નિવારણ: આ બંને આજના સમયમાં પણ એક ગંભીર સામાજિક દૂષણ છે. બાળકોનું બાળપણ છીનવી લેતી આ પ્રથાઓને જડમૂળથી ઉખાડવા માટે કયા નિવારક પગલાં લેવા જોઈએ તે અંગે NGOs એ પોતાના જમીની અનુભવો શેર કર્યા.
-
શિક્ષણનો અધિકાર (RTE) અને પ્રોજેક્ટ SMILE: દરેક બાળકને ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ મળે અને ભિક્ષાવૃત્તિ કે ગુનાખોરી તરફ ધકેલાતા બાળકોને બચાવવા માટે ચાલી રહેલા ‘સ્માઇલ પ્રોજેક્ટ’ની પ્રગતિની સમીક્ષા કરવામાં આવી.
-
પોક્સો (POCSO) કાયદાનું કડક અમલીકરણ: બાળકોમાં વધતી જતી જાતિય સતામણીની ઘટનાઓ સામે કાયદાકીય રક્ષણ પૂરું પાડવા અને ભોગ બનેલા બાળકોને ત્વરિત ન્યાય તેમજ માનસિક કાઉન્સેલિંગ આપવા અંગે ગંભીરતાથી વિચારણા કરવામાં આવી.
આ સત્રમાં દેશ અને રાજ્યની નામાંકિત સંસ્થાઓ જેવી કે ‘બચપન બચાવો આંદોલન’ (BBA), મિરેકલ ફાઉન્ડેશન, શક્તિ ફાઉન્ડેશન, ગણતર, શૈશવ, પ્રયાસ, ગાયત્રી સંસ્થાન, સાંપ્રત, ઉદયન અને ગ્રામ વિકાસ ટ્રસ્ટ જેવી સક્રિય NGOs ના પ્રતિનિધિઓએ ભાગ લઈ પોતાના મૂલ્યવાન સૂચનો આપ્યા હતા.
અનુભવો અને શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ (Best Practices) ની આપ-લે
આ પરામર્શ બેઠક માત્ર એકતરફી સંવાદ નહોતી, પરંતુ સાચા અર્થમાં જ્ઞાન અને અનુભવોનું આદાન-પ્રદાન હતું. રાજ્યના જુદા જુદા ભૌગોલિક વિસ્તારોમાં કામ કરતી સંસ્થાઓએ સામનો કરવા પડતા વ્યાવહારિક પડકારો અને તેના ઉકેલો વિશે વાત કરી હતી.
વિવિધ જિલ્લાઓમાંથી આવેલા જિલ્લા બાળ સુરક્ષા અધિકારીઓ (DCPO), સમાજ સુરક્ષા વિભાગના નિયામકના અધિકારીઓ અને ગુજરાત રાજ્ય બાળ સંક્ષણ સોસાયટીના પદાધિકારીઓ સહિત આશરે ૬૦ થી ૭૦ જેટલા ક્ષેત્રિય નિષ્ણાતોએ હાજરી આપી ચર્ચાને વધુ સમૃદ્ધ બનાવી હતી. આયોગના સભ્યો અમૃતાબેન અખિયા, વર્ષાબેન પટેલ અને કમલેશ રાઠોડે પણ કાયદાકીય જોગવાઈઓ અને વહીવટી પ્રક્રિયાઓને વધુ સરળ બનાવવા માટે ઉપયોગી માર્ગદર્શન પૂરું પાડ્યું હતું.
ચેરપર્સન ધર્મિષ્ઠાબેન ગજ્જરનું પ્રેરણાદાયી સમાપન ઉદ્દબોધન
સમગ્ર બેઠકના અંતે આયોગના ચેરપર્સન ધર્મિષ્ઠાબેન ગજ્જરે એક અત્યંત પ્રેરણાદાયી અને સંવેદનશીલ સમાપન વક્તવ્ય આપ્યું હતું. તેમણે સમાજની માનસિકતા બદલવા પર ભાર મૂકતા જણાવ્યું હતું કે, “જ્યાં સુધી આપણે બાળકને આપણા પોતાના પરિવારનું અંગ નથી સમજતા, ત્યાં સુધી સમાજના છેવાડાના બાળકની સુરક્ષા અધૂરી રહેશે. બાળકોની સુરક્ષાની જવાબદારી કોઈ એક ચોક્કસ સરકારી વિભાગ કે સંસ્થાની નથી, પરંતુ તે સમાજના દરેક વર્ગ, દરેક નાગરિકની સહિયારી ફરજ છે.”
તેમણે તમામ હિતધારકોને (Stakeholders) એક થઈને કામ કરવાની અપીલ કરી હતી જેથી ગુજરાતના દરેક બાળકને ભયમુક્ત, સુરક્ષિત, સ્વસ્થ, શિક્ષિત અને ગૌરવપૂર્ણ વાતાવરણ મળી રહે. તેમણે ખાતરી આપી હતી કે બાળ અધિકાર સંરક્ષણ આયોગ સૌના સહયોગથી બાળ હિતના કાર્યો કરવા માટે સંપૂર્ણપણે કટિબદ્ધ છે.
આ બેઠકના નિષ્કર્ષ રૂપે એ સ્પષ્ટ થયું છે કે બાળકો સાથે સંબંધિત વિવિધ જટિલ મુદ્દાઓના કાયમી અને અસરકારક નિરાકરણ માટે સરકાર, આયોગ અને મજબૂત NGO નેટવર્ક વચ્ચે સતત સંવાદ, માહિતીની આપ-લે અને સંયુક્ત ધારાધોરણો મુજબની કાર્યવાહી અનિવાર્ય છે. ભવિષ્યમાં આ પ્રકારના આયોજનો ગ્રામ્ય સ્તર સુધી લઈ જવાની નેમ સાથે બેઠક સંપન્ન થઈ હતી.
