ચૂંટણી પંચની ‘SIR’ પ્રક્રિયા યોગ્ય, પણ જેમના નામ કટ થયા છે તેમને મદદ કરો: સુપ્રીમ કોર્ટનો મોટો ચુકાદો
ભારતીય લોકશાહીમાં નિષ્પક્ષ અને મુક્ત ચૂંટણીઓ એ બંધારણનું મૂળભૂત માળખું છે. આ દિશામાં દેશની સર્વોચ્ચ અદાલત (Supreme Court) એ બુધવારે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે ભારતીય ચૂંટણી પંચ (ECI) દ્વારા ચલાવવામાં આવતી ‘સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન’ (Special Intensive Revision – SIR) એટલે કે મતદારયાદી સુધારણાની વિશેષ ઝુંબેશને કાયદેસર અને બંધારણીય ગણાવી છે.
કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ચૂંટણી પંચ પાસે મતદારયાદી શુદ્ધ કરવાની સંપૂર્ણ સત્તા છે અને આ પ્રક્રિયા કોઈ બંધારણીય જોગવાઈનું ઉલ્લંઘન કરતી નથી. જોકે, આ ચુકાદામાં કોર્ટે માનવીય અભિગમ અપનાવતા ચૂંટણી પંચને એક મહત્વની સૂચના પણ આપી છે. કોર્ટે કહ્યું છે કે જે નાગરિકોના નામ નાગરિકતા સાબિત ન કરી શકવાના કારણે યાદીમાંથી કાઢી નાખવામાં આવ્યા છે, તેમને પંચે આગળની કાનૂની પ્રક્રિયામાં મદદ કરવી જોઈએ. આવો વિગતવાર સમજીએ કે આ આખો મામલો શું છે અને સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાના ચુકાદામાં કઈ મહત્વની વાતો કહી છે.
શું છે આખો વિવાદ? (બિહારથી થઈ હતી શરૂઆત)
આ વિવાદની શરૂઆત ગયા વર્ષે જૂન મહિનામાં થઈ હતી, જ્યારે ચૂંટણી પંચે બિહારમાં ‘સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન’ (SIR) નામની એક વિશેષ ડ્રાઇવ શરૂ કરી હતી. પંચનો દાવો હતો કે મતદારયાદીમાં ઘણા બોગસ (ખોટા), ડુપ્લિકેટ, મૃત્યુ પામેલા લોકોના અને ‘ગેરકાયદેસર ઇમિગ્રન્ટ્સ’ (અનધિકૃત પ્રવાસીઓ) ના નામ સામેલ છે, જેને હટાવવા જરૂરી છે જેથી ચૂંટણી પ્રક્રિયા પારદર્શક બને.
જોકે, ચૂંટણી પંચના આ પગલાથી રાજકીય ગરમાવો આવી ગયો હતો. વિપક્ષી પક્ષોએ આ ઝુંબેશની સખત આલોચના કરી હતી. વિપક્ષનો આરોપ હતો કે ચૂંટણી પંચ સત્તાધારી ભાજપ (BJP) ને ફાયદો પહોંચાડવા માટે આ વ્યૂહાત્મક ‘વર્લ્ડ ક્લીન-અપ’ ડ્રાઇવ ચલાવી રહ્યું છે અને ચોક્કસ વર્ગના મતદારોના નામ જાણીજોઈને કાપવામાં આવી રહ્યા છે. આ ડ્રાઇવને પડકારતી અરજીઓ સુપ્રીમ કોર્ટમાં દાખલ કરવામાં આવી હતી, જેના પર કોર્ટે હવે પોતાનો ચુકાદો આપ્યો છે.
સુપ્રીમ કોર્ટનું વલણ: ‘SIR’ અને મુક્ત ચૂંટણી વચ્ચે સીધો સંબંધ
અરજીઓ પર સુનાવણી કરતા સર્વોચ્ચ અદાલતે ચૂંટણી પંચની આ કાર્યવાહીને સંપૂર્ણપણે લીલી ઝંડી આપી દીધી છે. કોર્ટે જણાવ્યું કે ભારતીય બંધારણ અને ‘પ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ’ (Representation of the People Act) હેઠળ ચૂંટણી પંચને મતદારયાદી સુધારવાનો અને તેને અપડેટ કરવાનો પૂરો અધિકાર છે.
કોર્ટે પોતાના ચુકાદામાં નોંધ્યું કે, “સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) ની કવાયતનો સીધો સંબંધ દેશમાં મુક્ત અને નિષ્પક્ષ ચૂંટણીઓ યોજવા સાથે છે.” જો મતદારયાદી જ ખોટી કે પ્રદૂષિત હશે, તો લોકશાહીનો પાયો નબળો પડશે. કોર્ટે વધુમાં ઉમેર્યું કે ચૂંટણી પંચે જે પ્રક્રિયા અપનાવી છે તે તાર્કિક, બંધારણીય અને ન્યાયી છે. સમસ્યાનું કદ અને તેના ઉકેલ માટે લેવાયેલા પગલાં જરાય અપ્રમાણસર (Disproportionate) નથી.
નામ કપાવાનો અર્થ ‘નાગરિકતા છીનવાઈ જવી’ નથી
આ ચુકાદાનો સૌથી મહત્વનો અને રાહત આપનારો ભાગ નાગરિકતા સાથે જોડાયેલો છે. ચૂંટણી પંચે રિવિઝન દરમિયાન શંકાસ્પદ નાગરિકતા ધરાવતા લોકોના દસ્તાવેજોની ચકાસણી પણ કરી હતી. આ અંગે સ્પષ્ટતા કરતા સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે, જો ચૂંટણી પંચ કોઈ વ્યક્તિનું નામ મતદારયાદીમાં સામેલ કરવાનો ઇનકાર કરે અથવા તેનું નામ યાદીમાંથી કાઢી નાખે, તો તેનો અર્થ એ બિલકુલ નથી કે તે વ્યક્તિની ભારતની નાગરિકતા છીનવાઈ ગઈ છે.
યાદીમાંથી નામ હટાવવું અને નાગરિકતા રદ કરવી, એ બંને કાનૂની રીતે અલગ બાબતો છે. કોઈપણ વ્યક્તિની નાગરિકતા છીનવવાનો નિર્ણય માત્ર ચૂંટણી પંચના ડેટાના આધારે ન થઈ શકે.
કટ થયેલા મતદારો માટે કોર્ટે આપ્યા મહત્વના નિર્દેશો
સુપ્રીમ કોર્ટે એવા લોકો પ્રત્યે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે જેઓ અજ્ઞાનતા, ગરીબી અથવા દસ્તાવેજોના અભાવે પોતાની નાગરિકતા સાબિત કરી શક્યા નથી અને તેમના નામ મતદારયાદીમાંથી ગાયબ થઈ ગયા છે. કોર્ટે આદેશ આપ્યો છે કે:
૧. યોગ્ય સત્તામંડળ પાસે મોકલો: જે લોકો નાગરિકતા સાબિત ન કરી શકવાના કારણે મતાધિકારથી વંચિત થયા છે, તેવા કિસ્સાઓને ચૂંટણી પંચે યોગ્ય અને સક્ષમ સત્તામંડળ (Competent Authority) અથવા ટ્રિબ્યુનલ સમક્ષ યોગ્ય ન્યાયનિર્ણય (Adjudication) માટે મોકલવા જોઈએ.
૨. ન્યાયની તક આપો: મતદારયાદીમાંથી નામ કપાવા પર અંતિમ મહોર મારતા પહેલા, સંબંધિત વ્યક્તિને કાનૂની રીતે પોતાની વાત રજૂ કરવાની અને ઉપરી સત્તામંડળ સમક્ષ અપીલ કરવાની પૂરતી તક મળવી જોઈએ.
આ નિર્દેશો પાછળ કોર્ટનો હેતુ એ છે કે કોઈ સાચો ભારતીય નાગરિક વહીવટી ભૂલ અથવા જટિલ કાનૂની પ્રક્રિયાના કારણે દેશની ચૂંટણી પ્રક્રિયામાંથી બહાર ન રહી જવો જોઈએ.
લોકશાહી માટે આ ચુકાદાના માયના
આ ચુકાદો ભારતની ચૂંટણી પ્રણાલી માટે ખૂબ મોટો ગણી શકાય. એક તરફ તે ચૂંટણી પંચની સ્વાયત્તતા અને મતદારયાદીને શુદ્ધ રાખવાના તેના પ્રયાસોને મજબૂતી આપે છે. બોગસ વોટિંગ અટકાવવા માટે આવી કડક પ્રક્રિયાઓ અનિવાર્ય છે.
બીજી તરફ, આ ચુકાદો નાગરિકોના અધિકારોનું પણ રક્ષણ કરે છે. સત્તાનો દુરુપયોગ કરીને કોઈ કાયદેસરના નાગરિકને વોટ આપવાના અધિકારથી વંચિત ન કરી શકાય, તે વાત સુપ્રીમ કોર્ટે બહુ સુંદર રીતે રેખાંકિત કરી છે. આ ચુકાદો વહીવટી કડકાઈ અને માનવીય ન્યાય વચ્ચેનું એક ઉત્તમ સંતુલન દર્શાવે છે.
