ખામેનેઈની હત્યા: શું ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે અમેરિકાનો સૌથી કડક કાયદો તોડ્યો? જાણો શું થઈ શકે છે સજા
28 ફેબ્રુઆરીના રોજ ઈરાન પર થયેલા અમેરિકા અને ઈઝરાયેલના સંયુક્ત હુમલામાં ઈરાનના સુપ્રીમ લીડર આયાતોલ્લા અલી ખામેનેઈના મોતે વિશ્વભરમાં કાયદાકીય વંટોળ ઉભો કર્યો છે. આ કાર્યવાહી સૈન્ય દ્રષ્ટિએ સફળ રહી હોવા છતાં, તે હવે અમેરિકી કોંગ્રેસ અને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાના કુંડાળામાં ફસાઈ ગઈ છે. ટીકાકારોનો દાવો છે કે ટ્રમ્પે ‘એક્ઝિક્યુટિવ ઓર્ડર 12333’ (Executive Order 12333) નો ભંગ કરીને આ હત્યાકાંડને અંજામ આપ્યો છે.
શું છે ‘એક્ઝિક્યુટિવ ઓર્ડર 12333’ અને ચર્ચ કમિટીનો વિવાદ?
1970ના દાયકામાં અમેરિકામાં ‘ચર્ચ કમિટી’ દ્વારા કરવામાં આવેલી તપાસમાં બહાર આવ્યું હતું કે CIA (અમેરિકી ગુપ્તચર સંસ્થા) કોલ્ડ વોર દરમિયાન વિદેશી નેતાઓની હત્યાના કાવતરામાં સામેલ હતી. આના પગલે 1979માં તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ જેરાલ્ડ ફોર્ડે એક ઐતિહાસિક આદેશ જારી કર્યો, જે પાછળથી Executive Order 12333 તરીકે ઓળખાયો. આ કાયદો સ્પષ્ટપણે કહે છે કે, “અમેરિકાની કોઈ પણ એજન્સી કોઈ વિદેશી નેતાની હત્યા કરશે નહીં અથવા આવા કોઈ કાવતરામાં ભાગ લેશે નહીં.”
અહેવાલ મુજબ, CIA એ ખામેનેઈનું લોકેશન ઈઝરાયેલને આપ્યું હતું, જેના આધારે હુમલો થયો. જો આ સાબિત થાય, તો અમેરિકા આ કાયદાના ભંગ બદલ જવાબદાર ઠરી શકે છે.
સૈન્ય કમાન્ડર કે સામાન્ય નાગરિક? કાયદાકીય ગૂંચ
આ કેસમાં સૌથી મોટો કાયદાકીય પ્રશ્ન ખામેનેઈના હોદ્દાને લઈને છે. ટેકનિકલ રીતે તે સમયે ખામેનેઈ સૈન્ય ગણવેશમાં નહોતા, એટલે કે તેઓ ‘નાગરિક’ ગણાય. પરંતુ, તેઓ ઈરાની સશસ્ત્ર દળોના સર્વોચ્ચ કમાન્ડર પણ હતા. આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા મુજબ યુદ્ધ દરમિયાન લશ્કરી કમાન્ડરને નિશાન બનાવવો કાયદેસર છે, પરંતુ સમસ્યા એ છે કે જે હુમલામાં ખામેનેઈ માર્યા ગયા, તે હુમલાથી જ યુદ્ધની શરૂઆત થઈ હતી. એટલે કે, શાંતિના સમયમાં કોઈ વિદેશી નેતાની હત્યા કરવી એ આંતરરાષ્ટ્રીય ગુનો ગણી શકાય.
ટ્રમ્પની દલીલ અને આત્મરક્ષણનો દાવો
રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પે પોતાના આ પગલાનો બચાવ કરતા જણાવ્યું છે કે તેમણે ‘કમાન્ડર ઈન ચીફ’ તરીકેના પોતાના અધિકારોનો ઉપયોગ કર્યો છે. તેમની દલીલ છે કે:
- ઈરાન પરમાણુ હથિયારો અને મિસાઈલો બનાવી રહ્યું હતું જે અમેરિકા માટે ખતરો હતો.
- આ હુમલો અમેરિકી સૈનિકો અને મધ્ય પૂર્વમાં અમેરિકી ઠેકાણાઓના રક્ષણ માટે ‘આત્મરક્ષણ’ (Self-Defense) ના ભાગરૂપે કરવામાં આવ્યો હતો.
જોકે, સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) ના ચાર્ટર મુજબ, કોઈ પણ દેશ બીજા દેશની જમીન પર બળપ્રયોગ કરી શકતો નથી જ્યાં સુધી તે સુરક્ષા પરિષદની મંજૂરી ન લે અથવા તે તાત્કાલિક આત્મરક્ષણનો મામલો ન હોય.
ટ્રમ્પ માટે મુશ્કેલીઓ ક્યાં છે?
આ હુમલામાં ઈરાનના પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ મહેમૂદ અહમદીનેજાદનું પણ મૃત્યુ થયું છે. તેઓ તે સમયે કોઈ પણ સૈન્ય ભૂમિકામાં નહોતા, જેના કારણે તેમને નિશાન બનાવવાનો કોઈ કાયદાકીય આધાર બચતો નથી. વધુમાં, અમેરિકી બંધારણ મુજબ યુદ્ધ જાહેર કરવાનો અધિકાર માત્ર ‘કોંગ્રેસ’ (સંસદ) પાસે છે. 1973ના વોર પાવર્સ એક્ટ બાદ આટલી મોટી એકતરફી સૈન્ય કાર્યવાહી પહેલા ક્યારેય જોવા મળી નથી.
શું ટ્રમ્પને સજા થશે?
નિષ્ણાતોના મતે, જો એક્ઝિક્યુટિવ ઓર્ડર 12333 ના ભંગના પુરાવા મળે, તો પણ ટ્રમ્પને કોઈ જેલ જેવી ગુનાહિત સજા થવાની શક્યતા ઓછી છે. આવા કિસ્સાઓમાં સામાન્ય રીતે રાષ્ટ્રપતિને ‘રાજકીય અને બંધારણીય વિવાદો’ નો સામનો કરવો પડે છે. વિપક્ષ આ મુદ્દે ઈમ્પીચમેન્ટ (મહાભિયોગ) અથવા તપાસ પંચ બેસાડી શકે છે, જે ટ્રમ્પની રાજકીય કારકિર્દી માટે મુશ્કેલી સર્જી શકે છે.
