ફ્યુઅલ ઓઇલના ભાવમાં ભડકો, માર્સ્કે આપી સપ્લાય ચેઇન ઠપ્પ થવાની ચેતવણી.
૧૬ માર્ચ, ૨૦૨૬ ના રોજ જ્યારે સમગ્ર વિશ્વની નજર પેટ્રોલ અને ડીઝલના વધતા ભાવ પર ટકેલી છે, ત્યારે પડદા પાછળ એક એવું સંકટ આકાર લઈ રહ્યું છે જે વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈનને સંપૂર્ણપણે તોડી નાખવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. આ સંકટ છે ‘ફ્યુઅલ ઓઇલ’ (Fuel Oil) નું. જેને અત્યાર સુધી રિફાઇનરી પ્રક્રિયાનો ‘કચરો’ અથવા બાય-પ્રોડક્ટ માનવામાં આવતું હતું, તે જ અત્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માટે સૌથી મોટો માથાનો દુખાવો બની ગયું છે.
સામાન્ય રીતે જ્યારે પણ ક્રૂડ ઓઇલ (કાચા તેલ) ના ભાવ વધે છે, ત્યારે સામાન્ય જનતા પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ વિશે ચિંતિત થાય છે. પરંતુ હાલમાં ઉર્જા નિષ્ણાતો અને મોટા શિપિંગ ઉદ્યોગપતિઓ માટે ‘ફ્યુઅલ ઓઇલ’ (Fuel Oil) એક એવો પડકાર બની ગયો છે જેણે વિશ્વ વેપારના પૈડાં થંભાવી દેવાની ધમકી આપી છે. રિફાઇનરી પ્રક્રિયાના અંતે બચતા આ ઘટ્ટ અને કાળા પદાર્થની અછત અત્યારે હોર્મુઝની કટોકટી વચ્ચે સૌથી મોટું સંકટ બનીને ઉભરી છે.
શું છે આ ‘ફ્યુઅલ ઓઇલ’ અથવા ‘બંકર ફ્યુઅલ’?
જ્યારે રિફાઇનરીમાં કાચા તેલને ગરમ કરીને પેટ્રોલ, ડીઝલ અને જેટ ફ્યુઅલ અલગ કરવામાં આવે છે, ત્યારે અંતે એક ખૂબ જ જાડું અને ચીકણું તેલ બચે છે. તેને ‘રેસિડ્યુઅલ ફ્યુઅલ ઓઇલ’ (Residual Fuel Oil) કહેવામાં આવે છે. તેને ઘણીવાર રિફાઇનરીનો કચરો માનવામાં આવે છે કારણ કે તે શુદ્ધ હોતું નથી, પરંતુ તે જ વિશ્વના સૌથી મોટા કાર્ગો જહાજો, તેલ ટેન્કરો અને કન્ટેનર જહાજોનું મુખ્ય ખોરાક છે. તેના વગર આ વિશાળ જહાજો એક ડગલું પણ ચાલી શકતા નથી.
ગભરાટનું કારણ: એશિયન બંદરો પર સ્ટોક ખાલી
વિશ્વની સૌથી મોટી શિપિંગ કંપનીઓમાંની એક ‘માર્સ્ક’ (Maersk) એ ચેતવણી આપી છે કે જો સપ્લાયમાં તાત્કાલિક સુધારો નહીં થાય, તો સિંગાપોર અને હોંગકોંગ જેવા મુખ્ય એશિયન બંદરો પર ફ્યુઅલ ઓઇલનો સ્ટોક સંપૂર્ણપણે ખાલી થઈ શકે છે. ઈરાન-ઈઝરાયેલ વચ્ચે ચાલી રહેલા સંઘર્ષને કારણે હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં હલચલ મર્યાદિત થઈ ગઈ છે. રશિયા અને મધ્ય પૂર્વના દેશો ફ્યુઅલ ઓઇલના મોટા નિકાસકારો છે, પરંતુ યુદ્ધ અને પ્રતિબંધોને કારણે આ સસ્તું ઇંધણ હવે દુર્લભ બની ગયું છે.
ભારત પર તેની શું અસર થશે?
ભારત એશિયાનું મોટું વેપારી હબ છે. જો જહાજોને બળતણ નહીં મળે, તો: ૧. નિકાસ અટકી જશે: ભારતના કાપડ, મશીનરી અને કૃષિ ઉત્પાદનો વિદેશ મોકલવામાં વિલંબ થશે. ૨. આયાત મોંઘી થશે: ઈલેક્ટ્રોનિક્સ અને ખાધતેલ જેવી વસ્તુઓના પરિવહન ખર્ચ (Freight Cost) માં ૩૦-૫૦% નો વધારો થઈ શકે છે. ૩. મોંઘવારીમાં વધારો: જ્યારે શિપિંગ ખર્ચ વધે છે, ત્યારે દરેક આયાત કરેલી વસ્તુ મોંઘી થાય છે.
કેમ આ સમસ્યા પેટ્રોલ કરતાં વધુ જટિલ છે?
પેટ્રોલ અને ડીઝલ માટે ઘણી સરકારો પાસે ઈમરજન્સી રિઝર્વ હોય છે, પરંતુ ફ્યુઅલ ઓઇલ માટે આવો કોઈ મોટો વૈશ્વિક ભંડાર નથી. વધુમાં, મોટાભાગની આધુનિક રિફાઇનરીઓ હવે એવી ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરી રહી છે જેમાં ફ્યુઅલ ઓઇલ ઓછું બને અને પેટ્રોલ-ડીઝલ વધુ નીકળે. આ ‘વધુ કાર્યક્ષમતા’ અત્યારે જહાજો માટે શાપ બની છે કારણ કે બજારમાં ફ્યુઅલ ઓઇલનો જથ્થો ઘટતો જઈ રહ્યો છે.
ભવિષ્યની રાહ
જો હોર્મુઝની સ્થિતિ વધુ વણસે છે, તો જહાજોને આફ્રિકાના ‘કેપ ઓફ ગુડ હોપ’ ફરીને લાંબો રસ્તો લેવો પડશે. લાંબો રસ્તો એટલે વધુ બળતણનો વપરાશ, અને અત્યારે બળતણ જ અછતમાં છે. આ એક એવું ચક્ર છે જે વૈશ્વિક અર્થતંત્રને મંદીમાં ધકેલી શકે છે. નિષ્ણાતો સૂચવે છે કે જો IEA (આંતરરાષ્ટ્રીય ઉર્જા એજન્સી) અન્ય તેલ ઉત્પાદનોની જેમ ફ્યુઅલ ઓઇલ માટે પણ કોઈ વ્યૂહાત્મક પગલું નહીં લે, તો આવનારા અઠવાડિયામાં વૈશ્વિક બજારોમાં વસ્તુઓની તંગી જોવા મળી શકે છે.જેને આપણે અત્યાર સુધી ઉદ્યોગનો ‘કચરો’ સમજતા હતા, તે જ અત્યારે વિશ્વના અર્થતંત્રનું એન્જિન સાબિત થઈ રહ્યું છે. ફ્યુઅલ ઓઇલનું સંકટ માત્ર શિપિંગ ઉદ્યોગ પૂરતું સીમિત નથી, પરંતુ તે તમારા કિચનથી લઈને લિવિંગ રૂમ સુધીની દરેક વસ્તુની કિંમત નક્કી કરશે.
