સુપ્રીમ કોર્ટમાં AIનો આડેધડ ઉપયોગ: જસ્ટિસ સૂર્યકાંતે વકીલોને આપી લાલ આંખ, ‘કાલ્પનિક’ કેસો ટાંકવા બદલ ગંભીર નારાજગી
આધુનિક યુગમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ટેકનોલોજીએ તમામ ક્ષેત્રોમાં ક્રાંતિ લાવી છે, પરંતુ ન્યાયતંત્ર જેવા સંવેદનશીલ ક્ષેત્રમાં તેનો દુરુપયોગ હવે સુપ્રીમ કોર્ટ માટે ચિંતાનો વિષય બન્યો છે. દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતના માનનીય ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ સૂર્યકાંતે તાજેતરમાં વકીલો દ્વારા AIની મદદથી તૈયાર કરવામાં આવતી અરજીઓ (Petitions) અને કાનૂની દસ્તાવેજો સામે ગંભીર વાંધો ઉઠાવ્યો છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે મશીન ક્યારેય માનવીય બુદ્ધિ અને કાયદાકીય સમજનું સ્થાન લઈ શકે નહીં.
ટેકનોલોજીની ઓથે ‘ભ્રામક’ દલીલો: કોર્ટે વ્યક્ત કરી ચિંતા
સુપ્રીમ કોર્ટમાં ચાલી રહેલી સુનાવણી દરમિયાન એક અત્યંત ચોંકાવનારી બાબત સામે આવી છે. કેટલાક વકીલો કાનૂની સંશોધન અને ડ્રાફ્ટિંગ માટે AI ટૂલ્સનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે, પરંતુ તેમાં આવતા તથ્યોની ચકાસણી કરવામાં ભારે બેદરકારી દાખવવામાં આવી રહી છે. જસ્ટિસ સૂર્યકાંતે નોંધ્યું કે, AI દ્વારા તૈયાર કરાયેલા દસ્તાવેજોમાં ઘણીવાર એવા કેસ લો (Case Laws) અને અગાઉના ચુકાદાઓનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે, જે વાસ્તવમાં ક્યારેય અસ્તિત્વમાં જ નથી.
જસ્ટિસ સૂર્યકાંતે કડક શબ્દોમાં કહ્યું હતું કે, “અદાલત સમક્ષ એવા કિસ્સાઓ આવી રહ્યા છે જેમાં વકીલો કાલ્પનિક ચુકાદાઓનો હવાલો આપી રહ્યા છે. આ માત્ર ન્યાયિક પ્રક્રિયાને ગેરમાર્ગે દોરવાનો પ્રયાસ નથી, પરંતુ અદાલતના કિંમતી સમયનો પણ વ્યય છે. ટેકનોલોજી મદદરૂપ બની શકે છે, પરંતુ ખોટા અને અપૂરતા તથ્યો સાથે તેનો ઉપયોગ ન્યાયિક વ્યવસ્થા માટે અત્યંત જોખમી સાબિત થઈ શકે છે.”
તથ્યોની ચકાસણી એ વકીલની પ્રાથમિક ફરજ
ન્યાયાધીશે વકીલોને તેમની નૈતિક જવાબદારીનું ભાન કરાવતા જણાવ્યું કે, કોઈપણ દસ્તાવેજ કોર્ટમાં રજૂ કરતા પહેલા તેના દરેક તથ્ય અને સંદર્ભની વ્યક્તિગત રીતે તપાસ કરવી એ વકીલની મૂળભૂત ફરજ છે. AI માત્ર એક સહાયક સાધન (Tool) છે, તે વકીલની વિવેકબુદ્ધિ અને જવાબદારીનું સ્થાન લઈ શકતું નથી.
ન્યાયની પ્રક્રિયા અંગે વાત કરતા કોર્ટે ઉમેર્યું કે, “ન્યાય માત્ર કાયદાના શુષ્ક નિયમો પર આધારિત નથી હોતો. તેમાં માનવીય સંવેદના, અનુભવ, પરિસ્થિતિનું મૂલ્યાંકન અને ન્યાયિક વિવેકબુદ્ધિનો સમાવેશ થાય છે. આ એવા ગુણો છે જે કોઈપણ મશીન કે પ્રોગ્રામ પાસે હોઈ શકે નહીં. મશીન ડેટા પ્રોસેસ કરી શકે છે, પણ તે પરિસ્થિતિની ગંભીરતાને સમજી શકતું નથી.”
AI ‘હોલ્યુસિનેશન’ અને ન્યાયિક પડકારો
AI ટેકનોલોજીમાં ‘હોલ્યુસિનેશન’ (Hallucination) નામની એક ખામી જોવા મળે છે, જેમાં સોફ્ટવેર જ્યારે કોઈ માહિતી નથી જાણતું હોતું ત્યારે તે પોતાની મેળે અત્યંત વિશ્વાસપૂર્વક ખોટી માહિતી ઊભી કરે છે. કાનૂની ભાષામાં આ અત્યંત ઘાતક સાબિત થઈ શકે છે. જ્યારે વકીલો ફેક્ટ-ચેકિંગ કર્યા વિના સીધા જ AI જનરેટેડ ડ્રાફ્ટ કોર્ટમાં સબમિટ કરે છે, ત્યારે ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં અવરોધ ઊભો થાય છે. કોર્ટની સંશોધન ટીમે આવી ખોટી વિગતો તપાસવા માટે વધારાનો સમય ફાળવવો પડે છે, જે ન્યાયિક વહીવટને વધુ જટિલ બનાવે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટની કડક ચેતવણી
જસ્ટિસ સૂર્યકાંતે વકીલ આલમને ચેતવણી આપતા કહ્યું કે, જો ભવિષ્યમાં AI દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલી ખોટી કે ભ્રામક અરજીઓનું પ્રમાણ વધશે, તો અદાલત આ બાબતે કડક વલણ અપનાવશે અને શિક્ષાત્મક પગલાં લેતા પણ અચકાશે નહીં. જોકે, કોર્ટે એ સ્વીકાર્યું હતું કે AIનો ઉપયોગ સંશોધન કરવા, જૂના હજારો ચુકાદાઓમાંથી સંબંધિત મુદ્દાઓ શોધવા અને દસ્તાવેજોનું વ્યવસ્થાપન કરવા માટે ચોક્કસપણે ઉપયોગી છે. પરંતુ, અંતિમ ડ્રાફ્ટ તૈયાર કરવાની, તર્ક રજૂ કરવાની અને તથ્યોની સત્યતાની જવાબદારી સંપૂર્ણપણે વકીલની જ રહેશે.
