અમેરિકા-ઈરાન યુદ્ધવિરામમાં ચીનનો ‘ગુપ્ત’ હાથ? રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પના નિવેદનથી રાજકીય ગરમાવો
દુનિયાભરની નજર અત્યારે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના સંબંધો પર ટકેલી છે. તાજેતરમાં બંને દેશો વચ્ચે યુદ્ધવિરામની જાહેરાત કરવામાં આવી છે. આ યુદ્ધવિરામ લાવવામાં ચીને મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હોવાનું અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે સ્વીકાર્યું છે. ટ્રમ્પે જણાવ્યું હતું કે, ચીને ઈરાનને વાટાઘાટોના ટેબલ સુધી લાવવા માટે દબાણ કર્યું હોઈ શકે છે.
નોંધનીય છે કે રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પ આગામી મે મહિનામાં ચીનની મુલાકાતે જવાના છે, જ્યાં તેઓ ચીની રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ સાથે મુલાકાત કરશે. આ મુલાકાત પહેલા ટ્રમ્પનું આ નિવેદન બંને દેશો વચ્ચેના બદલાતા સમીકરણો તરફ ઈશારો કરે છે.
ધમકીથી યુદ્ધવિરામ સુધીની સફર
મંગળવારે જ્યારે યુદ્ધવિરામની જાહેરાત કરવામાં આવી, ત્યારે દુનિયાએ ટ્રમ્પનું એક અલગ જ વલણ જોયું. થોડા સમય પહેલા જ ઈરાનને “સમૂળગું નાશ” કરવાની ધમકી આપનાર ટ્રમ્પે આખરે એક “વ્યવહારુ” પ્લાન સ્વીકારી લીધો છે.
યુદ્ધવિરામ પહેલા ટ્રમ્પે સોશિયલ મીડિયા પર લખ્યું હતું કે, “આજે રાત્રે એક આખી સભ્યતાનો નાશ થશે, જે ફરી ક્યારેય પાછી નહીં આવે. હું આવું ઈચ્છતો નથી, પરંતુ કદાચ તે થશે.” ઈરાને આને ‘મનોરોગીની ધમકી’ ગણાવી હતી. જોકે, આખરે બે અઠવાડિયા માટે યુદ્ધ રોકવા પર સહમતિ સધાઈ છે. આ સમજૂતી બાદ વૈશ્વિક શિપિંગ માટે અત્યંત મહત્વનો ગણાતો હોર્મુઝનો માર્ગ ફરી ખુલે તેવી શક્યતા છે.
પાકિસ્તાન અને ચીનની ભૂમિકા
આ સફળતા પાછળ અનેક દેશોના રાજદ્વારી પ્રયાસો જવાબદાર છે. પાકિસ્તાને આ મામલે એક મહત્વના મધ્યસ્થી (Intermediary) તરીકેની ભૂમિકા ભજવી છે. બીજી તરફ, ચીન જે ઈરાનનું સૌથી મોટું વેપારી ભાગીદાર છે, તેણે પડદા પાછળ રહીને પોતાની વગનો ઉપયોગ કર્યો હોવાનું માનવામાં આવે છે.
જોકે, ચીને સીધી રીતે કોઈ ભૂમિકા ભજવી હોવાની સત્તાવાર પુષ્ટિ કરી નથી. ચીનના વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા માઓ નિંગે જણાવ્યું હતું કે, “ચીન હંમેશા તાત્કાલિક યુદ્ધવિરામ અને રાજકીય તેમજ રાજદ્વારી માધ્યમો દ્વારા વિવાદોના ઉકેલની હિમાયત કરતું આવ્યું છે.”
ચીન માટે કેમ મહત્વનું છે હોર્મુઝ?
હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) એ વિશ્વનો એવો દરિયાઈ માર્ગ છે જ્યાંથી દુનિયાનો મોટાભાગનો તેલ પુરવઠો પસાર થાય છે. ચીનની ઉર્જા સુરક્ષા અને વેપાર આ માર્ગ પર ટકેલો છે. જો અહીં કોઈ વિક્ષેપ પડે તો તેની સીધી અસર ચીનના અર્થતંત્ર પર પડે છે.
Alexander burned it. The Mongols ravaged it. History tested it.#Iran is still here. A psychopath’s threats won’t end what time couldn’t. pic.twitter.com/Okp1dJSByo
— Iran Embassy in Türkiye (@Iran_in_Turkiye) April 7, 2026
ચીન આ વિસ્તારમાં હવે માત્ર વેપારી જ નહીં પણ એક રાજદ્વારી ખેલાડી તરીકે પણ ઉભરી રહ્યું છે. અગાઉ 2023માં ચીને ઈરાન અને સાઉદી અરેબિયા વચ્ચે પણ સમજૂતી કરાવી હતી.
યુઆન (Yuan) નો વધતો પ્રભાવ
આ યુદ્ધવિરામની પાછળ આર્થિક પરિબળો પણ કામ કરી રહ્યા છે. ઈરાન અને ચીન હવે વેપારમાં અમેરિકી ડોલર પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા માંગે છે. રિપોર્ટ્સ મુજબ, હોર્મુઝના માર્ગ પરથી પસાર થતા કેટલાક જહાજોએ ટ્રાન્ઝિટ ચાર્જ ચીની ચલણ ‘યુઆન’ માં ચૂકવ્યા છે. તેલના સોદામાં યુઆનનો ઉપયોગ કરવાથી બંને દેશો પર અમેરિકા દ્વારા લાદવામાં આવેલા આર્થિક પ્રતિબંધોની અસર ઓછી થઈ શકે છે.
