પાકિસ્તાને ભારતીય વિમાનો માટે એરસ્પેસ પ્રતિબંધ લંબાવ્યો: આંતરરાષ્ટ્રીય ફ્લાઇટ્સ અને મુસાફરો પર પડશે મોટી અસર
ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે છેલ્લા કેટલાક સમયથી ચાલી રહેલો રાજકીય અને કૂટનીતિક તણાવ હવે હવાઈ મુસાફરી પર પણ મોટી અસર પહોંચાડી રહ્યો છે. પાકિસ્તાને ફરી એકવાર ભારતીય વિમાનો માટે પોતાનું હવાઈ ક્ષેત્ર (Airspace) બંધ રાખવાનો આકરો નિર્ણય લીધો છે.
પાકિસ્તાન એરપોર્ટ ઓથોરિટી દ્વારા જારી કરવામાં આવેલા નવા NOTAM (Notice to Airmen) મુજબ, ભારતીય વિમાનો હવે ૨૪ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ સુધી પાકિસ્તાની એરસ્પેસમાં પ્રવેશ કરી શકશે નહીં. આ નિર્ણય બાદ બંને દેશો વચ્ચેનો એરસ્પેસ વિવાદ વધુ ઘેરો બન્યો છે, જેની સીધી અસર કોમર્શિયલ ફ્લાઇટ્સ, એરલાઇન્સ કંપનીઓના બજેટ અને આંતરરાષ્ટ્રીય મુસાફરોના સમય પર પડી રહી છે.
આ પ્રતિબંધ કોના પર અને ક્યાં લાગુ પડશે?
પાકિસ્તાન દ્વારા જારી કરવામાં આવેલા નવા આદેશોમાં પ્રતિબંધનો દાયરો ખૂબ જ વ્યાપક રાખવામાં આવ્યો છે. આ પ્રતિબંધ કોઈ એક ચોક્કસ ક્ષેત્ર પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ નીચે મુજબની તમામ શ્રેણીઓ પર સંપૂર્ણપણે લાગુ થાય છે:
ભારતમાં નોંધાયેલા વિમાનો: ભારત સરકાર કે ભારતીય એવિએશન ઓથોરિટી હેઠળ રજિસ્ટર્ડ થયેલા તમામ નાગરિક અને વાણિજ્યિક (Commercial) વિમાનો.
ભારતીય એરલાઇન્સના ઓપરેશન્સ: ભારતીય એરલાઇન્સ કંપનીઓ (જેમ કે એર ઇન્ડિયા, ઇન્ડિગો વગેરે) દ્વારા સંચાલિત, લીઝ પર લેવાયેલા કે ભાડે રાખવામાં આવેલા તમામ વિમાનો.
ખાનગી અને લશ્કરી વિમાનો: ભારતીય નાગરિકો કે ઉદ્યોગપતિઓની માલિકીના પ્રાઇવેટ જેટ્સ અને ખાસ કરીને ભારતીય વાયુસેના (IAF) ના તમામ લશ્કરી વિમાનો.
પ્રતિબંધિત એરસ્પેસ ઝોન: આ પ્રતિબંધ ખાસ કરીને પાકિસ્તાની હવાઈ ક્ષેત્રના બે સૌથી મહત્વપૂર્ણ ફ્લાઇટ ઇન્ફર્મેશન રીજન (FIR) – કરાચી અને લાહોર ક્ષેત્રોમાં સખત રીતે અમલમાં રહેશે.
પ્રતિબંધની નવી સમયસીમા અને પૃષ્ઠભૂમિ
અગાઉની નોટિસ મુજબ આ પ્રતિબંધ ૨૩ ઓગસ્ટના રોજ પૂરો થવાનો હતો, જેનાથી એરલાઇન્સ કંપનીઓને રાહતની આશા હતી. પરંતુ ક્ષેત્રીય તણાવને ધ્યાનમાં રાખીને પાકિસ્તાની સત્તાવાળાઓએ આ મર્યાદા લંબાવી દીધી છે.
નવા સુધારેલા આદેશ અનુસાર, ભારતીય વિમાનો પરનો આ પ્રતિબંધ ૨૪ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ના રોજ સવારે ૪:૫૯ વાગ્યા સુધી અમલમાં રહેશે. આનો અર્થ એ થયો કે ઓછામાં ઓછા બીજા એક મહિના સુધી ભારતીય ફ્લાઇટ્સ પાકિસ્તાન ઉપરથી ઉડી શકશે નહીં. પરિસ્થિતિ સમીક્ષા બાદ આ સમયસીમા આગળ પણ લંબાવવામાં આવે તેવી શક્યતાઓને નકારી શકાતી નથી.
આ પ્રતિબંધ ક્યારથી ચાલુ છે? ભારતનો વળતો પ્રહાર
ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે એરસ્પેસ બંધ કરવાનો આ વિવાદ નવો નથી.
શરૂઆત: બંને દેશો વચ્ચે સરહદી અને કૂટનીતિક તણાવમાં વધારો થયા બાદ એપ્રિલ ૨૦૨૫ માં સૌથી પહેલા આ પ્રતિબંધ લાગુ કરવામાં આવ્યો હતો.
સમયઅંતરે વિસ્તાર: ત્યારથી લઈને અત્યાર સુધી પાકિસ્તાન સરકારે સમયગાળો પૂરો થતાં જ અનેકવાર નોટિસ જારી કરીને આ પ્રતિબંધ લંબાવ્યો છે.
ભારતનો સમાન જવાબ: પાકિસ્તાનના આ પગલાના જવાબમાં ભારતે પણ સમાન આકરો અભિગમ અપનાવ્યો છે. ભારતે પણ પાકિસ્તાનમાં નોંધાયેલા તમામ વિમાનો, પાકિસ્તાની એરલાઇન્સ અને લશ્કરી વિમાનો માટે પોતાનું હવાઈ ક્ષેત્ર સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દીધું છે. પરિણામે, અત્યારે બંને દેશોના વિમાનો એકબીજાના એરસ્પેસનો ઉપયોગ કરી શકતા નથી.
ભારતીય એરલાઇન્સ અને આંતરરાષ્ટ્રીય મુસાફરો પર તેની ગંભીર અસર
પાકિસ્તાની એરસ્પેસ બંધ થવાને કારણે સૌથી મોટો ફટકો ભારતથી પશ્ચિમના દેશો તરફ જતી આંતરરાષ્ટ્રીય ફ્લાઇટ્સને પડ્યો છે. ભારતમાંથી પશ્ચિમ એશિયા (મિડલ ઈસ્ટ), યુરોપ, બ્રિટન અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ (USA) જતી ફ્લાઇટ્સ સામાન્ય રીતે પાકિસ્તાનના હવાઈ માર્ગનો ઉપયોગ કરતી હોય છે.
૧. લાંબા ચકરાવા અને રૂટમાં ફેરફાર (Rerouting):
પાકિસ્તાની એરસ્પેસ બંધ હોવાથી હવે વિમાનોએ અરબી સમુદ્ર અને ઈરાન કે અન્ય ખાડી દેશો પરથી ફરીને લાંબો ચકરાવો લેવો પડે છે.
૨. ફ્લાઇટના સમયમાં વધારો:
રૂટ ડાયવર્ટ થવાના કારણે ફ્લાઇટના સમયમાં સામાન્ય રીતે ૧ થી ૨ કલાક કે તેથી વધુનો વધારો થઈ જાય છે, જેનાથી મુસાફરોને લાંબી મુસાફરીનો સામનો કરવો પડે છે.
૩. ઇંધણના વપરાશ અને ખર્ચમાં મોટો ઉછાળો:
વિમાનોને વધુ અંતર કાપવું પડતું હોવાથી એવિએશન ટર્બાઇન ફ્યુઅલ (ATF) એટલે કે વિમાનના બળતણનો વપરાશ વધી જાય છે. આનાથી એરલાઇન્સ કંપનીઓના ઓપરેશનલ કોસ્ટ (સંચાલન ખર્ચ) માં કરોડો રૂપિયાનો વધારો થાય છે.
૪. હવાઈ ભાડાંમાં વધારો:
એરલાઇન્સ પર વધતા ઇંધણ ખર્ચ અને બોજની સીધી અસર મુસાફરોના ખિસ્સા પર પડે છે. પશ્ચિમી દેશોમાં જતી આંતરરાષ્ટ્રીય ફ્લાઇટ્સના ટિકિટના દર અગાઉ કરતાં નોંધપાત્ર રીતે મોંઘા થઈ ગયા છે.
